İnfografik
← Ünite 13
Akıl ve Eylem

Ünite 13: Kant ve Sonrası

Fichte ve Kant Eseri
Fichte, Kant’ın 'Pratik Aklın Eleştirisi' adlı eserini okuduktan sonra felsefi bakış açısının tamamen değiştiğini belirtmiştir. Bu dönüşüm, Alman idealizminin ahlâk yerine radikal bir özgürlük ve Ben felsefesi olarak doğmasına zemin hazırlamıştır.
Yeni-Kantçı Beş Okul
Yeni-Kantçılık tek tip bir akım olmayıp Fizyolojik, Heidelberg, Marburg, Sosyolojik ve Göttingen olmak üzere beş farklı okul çatısı altında çeşitli sosyal bilim alanlarında kendisine yer bulmuştur.
Georg Simmel ve Sosyoloji
Alman sosyolojisinin kurucularından biri olan Georg Simmel, Yeni-Kantçılığın sosyolojik kanadını temsil ederek Kantçı felsefi yaklaşımların sosyal bilimlere uyarlanmasında kritik rol oynamıştır.
Kutadgu Bilig Dergisi Makalesi
Mehmet Günenç’in Kutadgu Bilig dergisinin 22. sayısında yayınlanan 'Modernizmde Ben ve İdealizm' adlı makalesi, Descartes'tan Kant'a ve Alman İdealizmine uzanan ben anlayışının evrimini ayrıntılı incelemektedir.

Anahtar Kavramlar

Alman İdealizmiKant sonrasında gelişen, romantisizmin etkisiyle şekillenen ve rasyonalizmin radikal bir formu olarak ben kavramını merkeze alan felsefi akım. Örneğin Fichte, Schelling ve Hegel bu akımın önde gelen temsilcileridir.
Yenikantçılıkİdealizm ve pozitivizmin Kant’ı aşırı ve yanlış yorumlamalarına tepki olarak ortaya çıkan, kendi içinde Fizyolojik, Heidelberg, Marburg gibi okullara ayrılan felsefi ekol. Örneğin Georg Simmel bu akımın sosyolojik kanadını temsil eder.
Ben ve Ben-OlmayanAlman idealizminde özne-nesne ilişkisinin dönüştürülmüş hali olup, öznenin kendisini 'ben', nesneyi ise 'ben-olmayan' olarak konumlandırması süreci. Örneğin Fichte felsefesini bu ikilik üzerine kurmuştur.
Ding an sich (Kendinde Şey)Kant felsefesinde nesnenin insan zihninden bağımsız olan öz varlığı. İdealist eleştirmenler bu kavramın dahi bir kavramsallaştırma olduğunu savunarak eleştirmiştir.
Transandantal TamalgıKant'ta duyusal çokluğu birleştiren, anlığın kurallarına zemin hazırlayan en yüksek bilinç birliği. Örneğin hayalgücü ile anlığın ortaklaşa çalışmasını sağlayan birleştirici öz.
ThathandlungFichte tarafından ortaya atılan, kişi ile onun eylemi arasındaki özdeşliği ifade eden terim. Düşünen Ben’in kendisini düşünmesinin bir eylem olarak ele alınıp birleştirilmesini gösterir.
Entelektüel GörüKant’ın reddettiği ancak Fichte ve Schelling’in bilgiye ulaşmada ve eylemi kavramada temel kabul ettiği sezgi türü. İçkin metafizikte doğanın kendiliğini araştırmaya yarar.
Mutlak İdealizmHegel tarafından temsil edilen, sanatın, dinin, doğanın ve benin mutlak bir Geist (tin) altında harmanlandığı felsefi sistem. Örneğin tüm çelişkilerin diyalektik bir birlikle aşıldığı doruk noktasıdır.
Natura NaturansSpinoza’dan alınarak Schelling tarafından doğayı açıklamakta kullanılan, kendisini doğada açımlayan canlı ve üretken doğa anlayışı. Örneğin doğanın cansız bir makine değil canlı bir organizma olması.
ParalogismKant felsefesinde, saf düşünmeden hareketle Ben’in varlığının kanıtlanmaya çalışılmasından doğan mantıksal yanılgı. Örneğin Descartes'ın cogito argümanındaki sorunlu çıkarsama.
AntinomiKant felsefesinde aklın kaçınılmaz olarak düştüğü çatışkılar ve çelişkiler alanı. Hegel bu çelişkileri olumsuz görmek yerine diyalektik gelişimin temeli saymıştır.
Fenomenal ve NumenalKant'ın dünyayı ve özneyi ikiye ayırdığı alanlar; görünenler dünyası (fenomenal) ile akılla bilinebilen ama duyusal verisi olmayan kendinde şeyler dünyası (numenal). Örneğin teorik ve pratik aklın ayrımına denk gelir.
Diyalektik GelişimHegel felsefesinde tez, antitez ve sentez aşamalarıyla ilerleyen, çelişkilerin birlik içinde çözüldüğü evrimsel akıl süreci. Örneğin Geist’in tarihsel ve doğasal ilerleyişi.
SolipsizmYalnızca benin var olduğunu, dış dünyanın veya diğer zihinlerin varlığının kanıtlanamayacağını savunan felsefi görüş. Jacobi, Kantçılığın bu yöne sürüklendiğini iddia etmiştir.
Geist (Tin)Hegel ve Schelling felsefesinde doğada bilinçsiz bir gelişimle başlayıp insanda yüksek bilince ulaşan mutlak tinsel varlık. Örneğin tarihin ve doğanın nihai özü.
Amaçsız AmaçlılıkKant’ın son kritiğinde estetik ve teleoloji bağlamında doğanın içkin düzenini açıklamaya çalıştığı kavram. Schelling bu kavramı doğanın kendindenliğini yakalamak için kullanmıştır.
Marburg OkuluYeni-Kantçılığın Cohen, Natorp ve Cassirer gibi isimler tarafından temsil edilen, epistemoloji ve mantık ağırlıklı felsefi kolu. Örneğin bilimsel bilginin temellendirilmesiyle ilgilenmiştir.
Heidelberg OkuluYeni-Kantçılığın Windelband ve Rickert gibi isimler öncülüğünde gelişen, tarih ve kültür bilimleri üzerine odaklanan okulu. Örneğin doğa bilimleri ile kültür bilimlerini yöntem açısından ayırmıştır.
Problematik İdealizmDescartes’ın 'düşünüyorum o halde varım' önermesinden hareket eden, Kant’ın ise öznenin benliğini kurmada yetersiz bulup eleştirdiği özne anlayışı.
Spekülatif Felsefeİdealist filozofların, deneyimle sınırlı kalmayıp aklın ve bilmenin bütünü üzerinden mutlak hakikate ulaşma çabası. Örneğin Hegel'in teorik sistemi.

Diğer Önemli Bilgiler

Jacobi'nin Solipsizm Eleştirisi

Filozof Jacobi, Kant’ın mental etkinlik içinde 'kendinde şey' kavramından bahsetmesinin tutarsız olduğunu savunarak Kantçılığın kaçınılmaz olarak Berkeleyci tarzda bir solipsizme sürüklendiğini iddia etmiştir.

Schulze'nin Eleştirileri

Schulze, Kant’ın ahlâk teolojisinde ilkönce ahlâk yasasının var varsayılıp sonradan buna uygun dünya düzenine geçilmesini eleştirmiş, kozmolojik kanıt eleştirisindeki tutarsızlıkları gözler önüne sermiştir.

Reinhold'un Tasavvur Sistemi

Kant'ın felsefesinin bir bilim olma imkânını tamamlamak isteyen Reinhold, bilinçteki tasavvur ve öz-bilinç ayrımını sistemleştirerek Fichte'ye ve Alman idealizmine giden yolu açmıştır.

Fichte'nin Aenesidemus'un Eleştirisi

Fichte, Schulze’nin eleştirilerine karşı yazdığı 'Aenesidemus’un Eleştirisi' adlı metninde, tasavvurun tasavvur eden ve edilen olarak ayrılıp sentezlenmesinin bilincin ilk ilkesi olduğunu savunmuştur.

Schelling ve Spinoza Sentezi

Schelling, Fichte’nin doğayı tamamen öznelleştirmesinden rahatsızlık duyarak Spinoza’nın 'natura naturans' (üretken doğa) kavramını Kant’ın transandantal felsefesiyle birleştirerek nesnel idealizmi kurmuştur.

Hegel'in Tinin Fenomenolojisi

Hegel, 'Tinin Fenomenolojisi' başta olmak üzere eserlerinde Kant'ın antinomilerini ve şematik akıl anlayışını eleştirmiş, çelişkileri diyalektik bir gelişim içinde mutlak bil kuvvete dönüştürmüştür.

Mendelssohn'un Kant Değerlendirmesi

Mendelssohn, Kant’ın geleneksel metafiziki yıkarak felsefe tarihinde gerekli cesareti ve devrimci adımı gösterdiğini özellikle vurgulamıştır.

Grek Mitolojisi ve Schelling

Schelling, sanat felsefesinde Grek mitolojisindeki figürlerin sadece bireysel birer hayal ürünü değil, dönemin ruhunun Homeros gibi sanatçıların hayalgücündeki tinin yansıması olduğunu savunmuştur.

Sokrates ve Kant Benzerliği

Hegel'e göre Kant’ın eleştirel felsefesi Sokratesçi bir anlama sahiptir; çünkü Kant’ın akıl eleştirisi, pasifliğine rağmen insanın bilme sınırlarını aklın kendi cesaretiyle sorgulayabilme imkânını taşır.

Fichte'nin Bilim Öğretisi

Fichte, felsefe terimi yerine 'bilim öğretisi' ifadesini kullanarak bilginin parçalarından ziyade zihnin edimsel işlevlerinin bütünlüğünden çıkarılması gerektiğini savunmuştur.

Varoluşçuluk ve İdealizm Sonrası

İdealizm sonrasında insanlığın yaşadığı huzursuzluklar, varoluşçuluğun bulantı, kaygı ve saçma gibi kavramlarıyla buluşmuş, sıkıntılı bir modern Ben ruh halini yansıtmıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Alman idealizminin kurucusunun Hegel değil Fichte olduğunu kesinlikle unutmayın; Hegel mutlak idealizmin temsilcisidir.
  • Fichte'nin özne-nesne ilişkisini 'ben' ve 'ben-olmayan' şeklinde formüle ettiğini ve özgürlüğü eylemle ilişkilendirdiğini sorularda arayın.
  • Yeni-Kantçılığın Kant'ın yanlış yorumlanmasına bir tepki olarak doğduğunu ve Fizyolojik, Heidelberg, Marburg, Sosyolojik ile Göttingen okullarına ayrıldığını ezberleyin.
  • Kant'ın öznenin düşünme işlevine 'paralogism' dediğini ve 'kendinde şey' (ding an sich) kavramının idealistler tarafından nasıl eleştirildiğine dikkat edin.
  • Schelling'in doğayı Spinoza'cı bir yaklaşımla canlı bir organizma ('natura naturans') olarak ele aldığını ve sanatı önemsediğini unutmayın.
  • Hegel'in Kant'ın antinomilerini birer hata olarak değil, diyalektik gelişimin ve öz-bilincin temel unsuru olarak değerlendirdiğini karıştırmayın.
  • Reinhold'un tasavvur ve öz-bilinç kavramlarıyla Fichte'ye giden yolu açtığını, Schulze ve Jacobi'nin ise Kant'ı düalizm ve solipsizm yönünden eleştirdiğini hatırlayın.