Anlamagücü, insan zihninde bilgiyi oluşturmada en temel motor görevini üstlenir. Bilgi süreçleri yargılar vasıtasıyla işlenir ve bu yargılar da temel yapı taşları olan kavramlar aracılığıyla meydana gelir. Bu bölümün temel amacı, zihinsel sürecin yargı ve kavram boyutunu detaylı bir şekilde incelemektir. Zihnin bu işleyişinde dikkat edilmesi gereken husus, kavram ve yargıların tüm işlevlerinden ziyade, bilginin inşasında nasıl çalıştıklarıdır. Kant felsefesinde anlama gücü, duyu verilerinden gelen dağınık malzemeyi derleyen ve onları yargı biçiminde anlaşılır kılan aktif bir yetidir. Bilginin ortaya çıkabilmesi için duyuma ve duyarlılığa mutlak surette ihtiyaç vardır. Anlama gücü, kendisini duyusal verilerle ilişkilendirerek bilgiye dönüştürme imkanına sahip olur. Bu süreçte düşünmenin ortak yapıları olan kategoriler ve sentetik a priori yargılar kilit rol oynar. Kategori kelimesi köken olarak Yunancadan gelmekte olup etimolojik olarak mahkemede verilen karar anlamına gelmektedir. Bu kavramı düşünce tarihinin merkezine sokan ilk filozof Aristoteles olmuştur. Aristoteles'e göre kategoriler yüklemlerdir ve birincil cevher olan öznenin varoluşuna ilişkin nitelikleri ifade ederek ontolojik bir işlev görürler. Alman filozofu Kant ise Aristoteles'in aksine kategorileri varlığa değil, tamamen düşünmeye dayalı epistemolojik bir çerçevede ele almıştır. Kant için kategoriler, yargıların belirli bir biçimde kurulmasını ve düşünülmesini sağlayan saf kavramlardır. Yani kategoriler, bilgiye giden yolda kullanılan zorunlu mantıksal formlardır. Kant, kategorileri dört temel başlık altında sınıflandırmış ve her başlığın altına üçer kavram yerleştirmiştir. Bu dört ana başlık; nicelik, nitelik, ilişki ve kipliktir. Yargıların mantıksal işlevleri ile bu işlevleri gerçekleştiren kavramlar Kant tarafından ayrı ayrı tablolar halinde düzenlenerek epistemolojik sistemin temeli yapılmıştır. Kant'ın oluşturduğu ilk tablo yargıların mantıksal işlevlerindeki biçimleri gösterir. Nicelik bakımından yargılar evrensel, tikel ve tümel; nitelik bakımından olumlu, olumsuz ve sonsuz; ilişki bakımından kesin, varsayımlı ve ayrık; kiplik bakımından ise muhtemel, önesürümlü ve belgitli olarak üçe ayrılır. İkinci tablo ise bilginin içeriğine ve kullanımına ilişkin kavramları gösterir. Niceliğe denk gelen kavramlar birlik, çokluk ve tümlük; niteliğe denk gelenler olgusallık, olumsuzlama ve sınırlama; ilişkiye denk gelenler ilintilik-kalıcılık, nedensellik-bağımlılık ve ortaklık; kipliğe denk gelenler ise olanak-olanaklılık, varlık-yokluk ve zorunluluk-olumsallıktır. Genel bakımdan varlığa ilişkin düşüncelerimizi bu kavramların sunduğu kalıplarla yapmak zorundayızdır. Örneğin nicelik açısından bir yargı tekil, tikel ya da tümel olabilir. Düşünmemizin bu ortak yapısı, anlama gücünün evrensel yapılarına denk gelmektedir. Sentetik yargılar, bir özne hakkında yüklemin yeni bir bilgi verdiği önermelerdir. Örneğin 'Ahmet evli bir erkektir' cümlesinde, 'evli' bilgisi Ahmet kavramının tanımından doğrudan çıkarılamayacağı için bu önerme sentetik bir yapidadır ve bilgi verir. Analitik yargılar ise bilgi vermeyen, öznenin tanımı yükleminde saklı olan yargılardır. Örneğin 'Bekâr, evli olmayan erkek veya kadındır' yargısı analitik olup zorunludur ancak yeni bir bilgi vermez. Analitik yargılar zorunluluk sağlarken sentetik yargılar bilgi zenginliği sağlar. Kant'ın felsefedeki asıl arayışı, bir yargının hem yeni bilgi vermesi (sentetik) hem de zihinden bağımsız evrensel zorunluluğa sahip olmasıdır (a priori). Bu arayışın sonucu olarak karşımıza 'sentetik a priori yargılar' çıkar. Bu yargılar, kategorilerin duyu verilerini işlemesiyle mümkün olur. Duyularımız bize dış dünyadan ham ve dağınık veriler sunar. Örneğin gözlerimiz güneş ışınlarının taşa vurduğunu görür. Ancak bu ham verinin bir bilgi haline gelmesi anlama gücünün devreye girmesiyle gerçekleşir. Anlama gücü, tasavvur gücünün formları olan zaman ve mekâna dayalı dağınık verileri, kategorilerden biri olan 'nedensellik ve bağımlılık' formu altında yeniden üretir. Böylece 'Güneş taşı ısıtmaktadır' şeklindeki bilimsel ve zorunlu bilgi ortaya çıkar. Nedensellik sadece bir olaylar zinciri değil, aynı zamanda bilginin kurulma formudur. Bir duruma nedensellik yüklediğimizde onu tam anlamıyla bilgi haline getirmiş oluruz. Kant, saf aklı teorik akıl ve pratik akıl olmak üzere ikiye ayırır. Teorik akıl nesnesini bilmek için ona yönelirken, pratik akıl nesnesini gerçekleştirmek (eyleme dökmek) için yönelir. Teorik aklın nesnesi doğadır, pratik aklın nesnesi ise yaşam ve ahlaki eylemdir. Teorik akıl kendisinde bulunan kavramlarla nesnenin gerçekliğini bilmeye çalışırken, pratik akıl kendi kavramlarını eylemle gerçek kılarak nesneleştirir. Örneğin teorik aklın saf bir kavramı olan Tanrı teorik akılda ispatlanamazken pratik akılda ahlaki ve eylemsel olarak temellendirilebilir. Her iki akıl da tecrübeyle karışmamış saf kavramlar barındırır. Teorik aklın saf kavramları tecrübe için (içkin) iken, pratik aklın saf kavramları tecrübeyi aşan (aşkın) yapılardır.