Her bilimin temel amacı, açıklaya yöneldiği nesnenin bilgisine ulaşmaktır ve bilimler sistematik bilgi bütünleri olarak kabul edilir. Ancak bilimlerin konu edindikleri nesnelerin bilgilerini edinmeleri basit bir süreç değildir; aksine, bu bilgiler belli modeller dolayısıyla incelenir. Teoriler, bilim insanlarına bu bilimsel modelleri sunarak bilgi ve bilginin üretilmesi konularıyla yakından ilişki kurar. Genel olarak teori; olgulardan hareketle şeyleri evrensel ve ideal ilişkileri içinde kavramanın ürünü, sistematik bir görüş geliştiren soyut ve genel bir ilke, doğa veya toplumdaki düzenlilikleri ifade eden hipotez veya yorumlar bütünü olarak tanımlanmaktadır. Bir teorinin birinci temel işlevi, açıklayıcı olarak dikkate alınan diğer bazı fenomenler bağlamında özel bir fenomeni açıklamaya çalışmaktır. Teoriler, bilim insanlarına bilgiye ulaşma konusunda yol gösteren ve onları sınırlandıran bir rol üstlenir. Sınıflandırma, sınırlandırma ve soyut bilgi dizileri oluşturma yoluyla teori, kavramlar arasındaki ilişkinin farklı boyutlarını tespit etmeye yardımcı olur. Bu bağlamda teori, araştırma sürecinde hangi kavramların tanımlanacağını, hangi hipotezlerin kurulacağını ve verilerin nasıl yorumlanacağını belirleyen temel bir üst bilgi sistemidir. Doğa bilimleri ve sosyal bilimler açısından düşünüldüğünde, doğanın sunduğu doğal gerçeklik ile sosyal bilimlerin yöneldiği toplumsal gerçeklik arasında ontolojik olarak önemli farklar vardır. Doğal gerçeklik, belli bir düzenlilik içinde birbirini tekrar eden, insanların dışında işleyen olgusal bir yapıyken; toplumsal gerçeklik o kadar net tarif edilemez ve içinde değişim ile çatışmayı barındırır. Toplumsal gerçekliğin en belirgin özelliklerinden biri, insanların hem üreteni hem de insanlar tarafından üretilen bir yapıya sahip olmasıdır. Doğal gerçeklikten farklı olarak insan, kendisinin de üreteni olduğu farklı bir gerçeklik alanında yaşar. Bu durum insan ile toplumsal gerçeklik arasında diyalektik bir ilişkinin varlığını gösterir. İnsanlar, toplumsallaşma sürecinde inançları, değerleri ve normları içselleştirirken, aynı zamanda bunları pratikte gerçekleştirerek toplumsal gerçekliğin sürekliliğini sağlarlar. Fizik, kimya veya biyoloji gibi doğa bilimlerinden farklı olarak sosyal bilimler, karmaşık ve sistematik analizi zor bir nesne alanına sahiptir ki bu durum teoriyi sosyal bilimler için çok daha kritik hale getirir. Sosyoloji, toplumsal gerçekliği üreten unsurları inceleyen bir sosyal bilimdir ve sosyologlar bu gerçekliği doğrudan kendi hallerinde inceleme imkanına sahip değildir. Bu nedenle toplumsal olaylar belirli modeller ve kabuller (teoriler) üzerinden açıklanır. Sosyoloji teorisi, toplumsal dünyaya dair bilgiyi açıklamayı ve tahmini sistematik hale getiren, birbiriyle bağlantılı fikirler kümesi olarak tanımlanır. Abend, sosyoloji tarihi boyunca kullanılan farklı teorik yaklaşımları yedi kategoride toplamıştır: Genel önermeler sistemi, belirli bir toplumsal fenomenin açıklanması, gözlemlenebilir fenomenler hakkında öngörüde bulunma, klasik sosyologların eserlerine dayanma, dünyayı algılamayı sağlayan bir dünya görüşü (Weltanschauung), etimolojik olarak bakmak/gözlemek anlamları ve mikro-makro/yapı-aracı meseleleri. Robert Merton ise sosyolojik teori literatürünün metodoloji, genel sosyolojik eğilimler, sosyolojik kavramların analizi, olay sonrası sosyolojik yorumlar, gözleme dayanan genellemeler ve doğrudan sosyolojik teori konularıyla bağlantılı ele alındığını tespit etmiştir. Teorik kabuller, araştırmanın metodolojisini ve hangi kavramların ele alınacağını doğrudan şekillendirir. Sosyolojinin bir bilim olarak ortaya çıkmasından itibaren teorik birikime farklı dönemlerde farklı isimler katkı sağlamıştır. On dokuzuncu yüzyılın sonlarında ve yirminci yüzyılın ilk yarısında fikirleriyle sosyolojinin kurumlaşmasına katkıda bulunan Karl Marks, Emilé Durkheim, Max Weber ve Georg Simmel gibi isimler, kendilerinden sonra gelenlere çok güçlü bir teorik miras bırakmışlardır. Bu klasik sosyologlar, üniversitelerde sosyoloji bölümleri henüz kurulmadığı için farklı alanlarda (hukuk, felsefe, pedagoji, iktisat) yetişmişlerdir. Örneğin Emilé Durkheim Fransa'da ilk sosyoloji bölümünü 1912 yılında kurmuştur. Alvin Gouldner gibi isimler, yirminci yüzyıldaki teorilerin bu üç ismin (Marx, Durkheim, Weber) kavramlarını aşamama riskiyle karşı karşıya kaldığını, yani teorik bir kriz yaşandığını iddia etmiştir. Klasik sosyologlar toplum gerçeğini bütünüyle açıklayacak modeller üretme noktasında referans alınan büyük teorisyenler olmuşlardır. Örneğin işlevselciliği anlamak için Durkheim ve Weber'i, çatışmacılığı anlamak için Marx ve Simmel'i, mikro sosyolojik yaklaşımları anlamak için ise Weber ve Simmel'i bilmek gerekmektedir; çünkü sosyoloji tarihi köklü bir gelenek üzerinden ilerlemiştir. Sosyolojik ekollerin ve temsilcilerin temel kabullerindeki farklılıklar, benzer olguların farklı şekillerde yorumlanmasıyla sonuçlanmıştır. Bu birikimi sınıflandırmak amacıyla makro-mikro, natüralistik-hümanistik, pozitivist-yorumcu, açıklamacı-anlamacı, çatışmacı-uzlaşmacı ve materyalist-idealist gibi çeşitli üst kavramlara ve paradigmalara başvurulmaktadır. Sosyoloji teorileri; temel kabulleri, araştırma yöntemleri, bilim yapma tarzları ve bilgiye ulaşmada bireyden ya da yapıdan hareket etme anlayışlarına göre gruplandırılır. Ancak bazı durumlarda, birbirinin zşıtı kabul edilen teorilerin bile belirli noktalarda kesiştiği görülebilir. Örneğin çatışmacılık ve işlevselcilik makro yaklaşımlar olarak kabul edilirken, alışveriş teorisi mikro olmasına rağmen pozitivist geleneğe dahildir. Teoriler arasındaki bu geçişliliklerin temel nedeni sosyolojinin incelediği nesne alanının dinamik yapısıdır. Toplum ve insanlar tarihe göre sürekli değişim gösterdiğinden, bu durum sosyal bilim olarak sosyolojiye ve teorilerine tek boyutlu değil, iç içe geçmiş çoğulcu bir yapı kazandırmaktadır.