İşlevselcilik, 20. yüzyıl sosyoloji tarihinin en etkili teorik yaklaşımlarından biridir ve özellikle Amerika Birleşik Devletleri'nde kurumlaşmıştır. Teorinin kökleri klasik sosyolojiye, özellikle de Émile Durkheim ve Herbert Spencer'ın görüşlerine dayanmaktadır. İşlevselcilik, toplumu bir düzenlilik modeli olarak kabul eder ve bu düzenliliğin sürekliliğine vurgu yapar. İşlevselcilik teorisini anlamak için en sık başvurulan analoji, toplumun bir canlı organizmaya benzetilmesidir. Nasıl ki bir organizma alt organlardan ve bunlar arasındaki iletişim kanallarından oluşuyorsa, toplum da kurumlardan, örgütlerden, gruplardan ve bireylerden meydana gelir. Durkheim bu benzerliği işbölümü ve dayanışma ile açıklarken, Spencer organlar arası ilişkileri madde üretimi, ticaret ve yönetim mekanizmalarıyla ilişkilendirmiştir. Bu yaklaşım, çatışma ve çelişki unsurlarından ziyade uyum, tutarlılık ve toplumsal düzen üzerine odaklanır. Abrahamson'a göre işlevsel bir sistemin işleyişinde üç temel kabul vardır: sistem öğelerinin karşılıklı ilişkide olması, bu öğelerin sistemin işleyişine genellikle olumlu katkı yapması ve sistemlerin birbirleri üzerinde etkide bulunmasıdır. Unsurlardan birinin görevini yapmaması ise tüm sistemi etkileyen düzensizlikler doğurur. 1950'lerden itibaren sosyolojide baskın hale gelen işlevselcilik, yapı ve işlev arasındaki ilişki modeli üzerine kurulmuştur. Her ne kadar yapısallık ile işlevsellik arasında bazı farklar bulunsa da gelişen yaklaşım 'yapısal-işlevselcilik' adını almıştır. Abrahamson'a göre yapının belirginleştirilmesi işlevi, işlevin belirginleştirilmesi de yapıyı ortaya koyar. Moore'a göre gözlemlenen her kültür biçimi veya davranış kalıbının mutlaka sisteme uyması ve bir işlev yerine getirmesi gerektiği kabulü, yapısal işlevselciliğin neredeyse kutsal kabulüdür. Bu model, sosyal bilimlerin yanı sıra doğa bilimlerinde de kullanılmış ve nedensel açıklamalara imkan tanımıştır. Yapı-işlev ilişkisi siyaset felsefesinin temel sorusu olan 'toplumsal düzen nasıl mümkündür?' sorusuna odaklanır. Ancak işlevselcilik ideal toplum arayışından ziyade kurumların, grupların ve birey davranışlarının bir üst sistemi nasıl oluşturduğunu inceler. Toplumsal kurumların aktörler üzerindeki sınırlayıcı etkilerini incelediği için yapısal işlevselcilik makro sosyolojik bir yaklaşımdır. Talcott Parsons, yapısal-işlevselci teorinin en önemli kurucu figürlerinden biridir. 1902 yılında ABD'de doğan Parsons, doktorasını Almanya'da Heidelberg Üniversitesinde tamamlamıştır. Bu süreçte Alman sosyoloji geleneğinden ve özellikle Max Weber'in fikirlerinden derinlemesine etkilenmiştir. Parsons, klasik sosyologlar olan Spencer ve Durkheim'ın işlevselci görüşlerini, Weber'in toplumsal eylem teorisiyle sentezleyerek kendi sistem teorisini inşa etmiştir. Bu yönüyle son klasik ve kurucu sosyolog olarak kabul edilmektedir. Parsons'ın teorisi, bireysel eylemleri merkeze alsa da nihayetinde bu eylemlerin toplumsal yapı ve sistem içinde anlam kazandığını savunur. Dolayısıyla onun yaklaşımı, bireyi sisteme tabi kılan makro bir determinist karaktere sahiptir. Max Weber'in sosyolojinin konusunu toplumsal eylem olarak belirlemesinden etkilenen Parsons, ilk önemli eseri 'Toplumsal Eylemin Yapısı'nda eylemi analiz etmiştir. Beşeri eylem sistemlerinin en küçük birimi 'birim eylem' olarak adlandırılır ve dört bileşene ayrılır: Aktör, Hedef, Durum (araçlar ve şartlar) ve Normlar. Parsons'ın insan tanımı, 18. ve 19. yüzyılın indirgemeci rasyonel insan modelinden farklıdır. Ona göre insan, rasyonel kararlar alabilen ancak aynı zamanda değer yaratan ve hislerinden bağımsız düşünülemeyen karmaşık bir varlıktır. Aktörler hedeflere ulaşmak isterken toplumsal araçlar ve şartlar tarafından sınırlandırılırlar. Sporcu örneğinde olduğu gibi, bireyin arzuları ne olursa olsun maddi imkanlar, antrenör, kurallar ve toplumsal şartlar eylemleri sınırlar. Bu durum, sistemi bireye önceleyen yapıyı açıkça gösterir. Parsons'ın teorisinde kalıp değişkenler, bireylerin toplumsal eylemleri gerçekleştirirken yaptıkları tercihleri belirleyen ikili unsurlardır. Bireyler tamamen psikolojik durumlarına göre değil, toplumsal yapının çizdiği sınırlar içerisinde hareket ederler. Tabloda yer alan kalıp değişkenler şunlardır: Doğuştan getirilmiş nitelik - Başarı, Yaygınlık - Özgüllük, Duygusallık - Tarafsızlık, Özellik - Evrensellik ve Birliktelik - Benlik Yönelimi. Örneğin geleneksel toplumlarda 'doğuştan getirilmiş nitelik' (soy, aile) ön plandayken, modern toplumlarda 'başarı' ilkesi geçerlidir. Bu ikili tercihler analizi, Tönnies'in geleneksel cemaat (Gemeinschaft) ile modern cemiyet (Gesellschaft) ayrımına dayanmaktadır. Parsons'a göre ilk gruptaki değişkenler geleneksel, ikinci gruptakiler ise modern toplumlarda belirleyicidir. Parsons'a göre bütün eylem sistemleri dört temel işlevsel zorunluluktan oluşur: Uyum (Adaptation), Amaca erişme (Goal), Bütünleşme (Integration) ve Gizil kalıp koruması-gerilim yönetimi (Latent pattern maintenance). Bu model kısaca AGIL olarak adlandırılır. Uyum (A) işlevini ekonomi kurumu yerine getirerek çevreden yeterli kaynak sağlar ve sisteme dağıtır. Amaca erişme (G) işlevini siyaset kurumu üstlenerek öncelikleri belirler ve kaynakları yönlendirir. Bütünleşme (I) işlevi hukuk kurumu tarafından sağlanarak unsurlar arasındaki ilişkileri düzenler. Gizil kalıp koruması ve gerilim yönetimi (L) ise aile ve din kurumları aracılığıyla değer örüntülerinin muhafaza edilmesini ve üyeler tarafından benimsenmesini sağlar. Parsons, genel eylem teorisini dört temel sistem üzerine kurmuştur: Fizyolojik veya organik sistem (beden), Kişilik sistemi (bireysel psikoloji), Toplumsal sistem (roller ve konumlar) ve Kültürel sistem (bilgi, edebiyat, sanat). Beden dürtü ve güdülerden oluşan organik sistemdir. Kişilik sistemi ise inançlar, arzular ve duygulardan oluşur. Sosyolojinin ana inceleme alanı olan 'toplumsal sistem' ise topluma karşılık gelir ve statülere göre rollerin dağıtılmasıyla işler. Toplumsal sistem içindeki rollerin sürekliliği, bilgi ve sanat gibi unsurları içeren kültürel sistemin üretilmesine de katkı sağlar. Bu dört sistem birbiriyle uyum içinde genel eylem teorisini oluşturur. Robert Merton, yapısal işlevselciliğin en önemli isimlerinden biridir ancak Parsons'ın her şeyi açıklayan evrensel ve büyük sistem teorilerine mesafeli yaklaşmıştır. Ona göre sosyoloji, bütün toplumları tek bir teorikle açıklama iddiasından vazgeçmelidir. Merton, bunun yerine sınırlı konular üzerine yapılacak ampirik araştırmalara dayanan 'orta boy teoriler'in geliştirilmesini savunmuştur. Bu çalışmaların sayısı arttıkça daha kapsamlı teorik genellemelere ulaşmak mümkündür. Durkheim'ın 'İntihar' ve Weber'in 'Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu' çalışmaları orta boy teoriye örnek gösterilir; çünkü bu eserler yerel ve somut çalışmalar üzerinden verilere dayalı genellemeler yapmaya imkan tanımıştır. Merton'ın işlevselciliğe yaptığı en büyük katkılardan biri açık ve gizli işlev ayrımıdır. Klasik işlevselcilik işlevleri bilinen ve amaçlanan sonuçlar ('açık işlev') olarak görür. Örneğin ailenin çocukları toplumsallaştırması açık bir işlevdir. Ancak bazı işlevler ne anlaşıldığı ne de beklendiği gibi sonuçlar üretir; bunlara 'gizli işlev' denir. Örneğin sapkın davranışlar sergileyen bireyler de ailelerden yetişmiş olabilir, bu da sistemin beklenmedik sonuçlarıdır. Merton ayrıca kurumların her zaman olumlu katkı yapmayacağını, sistemin uyumunu bozan 'bozuk işlevler' üretebileceğini belirtmiştir. Örneğin dinin toplumsal düzeni sağlama işlevinin yanında, farklı mezhepler arasında çatışma üreten bozuk işlevleri de ortaya çıkabilir. Anomi kavramı aslen Émile Durkheim tarafından sosyolojiye kazandırılmış olup genel olarak normsuzluk durumunu ifade eder. Özellikle toplumsal değişme dönemlerinde eski normların yetersiz kalması ve yenilerinin kabul görmemesi anomiyi doğurur. Robert Merton ise anomiyi Durkheim'dan farklı olarak, kültürel amaçlar ile bu amaçlara ulaşmanın meşru yolları arasındaki tutarsızlık olarak yeniden yorumlamıştır. Bireylerin hedeflerine ulaşırken kullandıkları araçların meşriyetini yitirmesi anomiyi ortaya çıkarır. Merton'a göre anomi, toplumlarda bozuk işlevlerin üretilmesine ve nihayetinde sapma davranışlarının ortaya çıkmasına zemin hazırlayan kritik bir toplumsal durumdur.