Ünite 2: Yapısal İşlevselcilik

Talcott Parsons'ın Heidelberg Doktorası

Talcott Parsons, 1929 yılında Almanya'daki Heidelberg Üniversitesinde Max Weber'in de fikirlerinin etkisini taşıyan 'Alman Literatüründe Kapitalizm Kavramı' başlıklı teziyle doktorasını tamamlamıştır.

Toplumsal Eylemin Yapısı Eseri

Talcott Parsons'ın sosyoloji alanındaki ilk önemli eseri olan 'Toplumsal Eylemin Yapısı', eylemi birim eylem bileşenlerine ayırarak incelediği çığır açıcı bir çalışmadır.

Tönnies’in Cemaat ve Cemiyet Ayrımı

Parsons'ın kalıp değişkenler analizi, klasik sosyolojide Ferdinand Tönnies tarafından geliştirilen geleneksel 'Gemeinschaft' (cemaat) ve modern 'Gesellschaft' (cemiyet) ayrımına dayanmaktadır.

Ekonomi Kurumu ve Uyum İşlevi

AGIL modelindeki Uyum (Adaptation) işlevini toplumlarda ekonomi kurumu üstlenmekte, çevreden yeterli kaynakları sağlayarak bunu sisteme dağıtmaktadır.

Anahtar Kavramlar

İşlevselcilikToplumu bir düzenlilik modeli olarak kabul eden ve uyum, tutarlılık ile kurumların sürekliliğine vurgu yapan sosyolojik yaklaşımdır. Örneğin toplum, bir canlı organizmaya benzetilerek her kurumun sistemin sürmesi için bir görev üstlendiği kabul edilir.

Yapı ve İşlevToplumsal kurumların oluşturduğu düzen (yapı) ile bu yapıdaki unsurların sistemin sürmesi için yerine getirdiği katkılar (işlev) arasındaki karşılıklı ilişkiyi ifade eder. Örneğin ailenin yapısı ile çocukları toplumsallaştırma işlevi birbirini tamamlar.

Birim EylemTalcott Parsons'ın eylem teorisinde beşeri eylem sistemlerinin en küçük analitik birimidir. Aktör, hedef, durum (araçlar ve şartlar) ve normlar olmak üzere dört temel bileşenden oluşur.

Kalıp DeğişkenlerBireylerin toplumsal eylemleri gerçekleştirirken yaptıkları tercihleri belirleyen ikili seçeneklerdir. Örneğin geleneksel toplumlardaki 'doğuştan getirilmiş nitelik' ile modern toplumlardaki 'başarı' kalıp değişkenler arasında yer alır.

AGIL ModeliTalcott Parsons'a göre tüm eylem sistemlerinin var olabilmek için yerine getirmek zorunda olduğu dört işlevsel zorunluluktur: Uyum (A), Amaca erişme (G), Bütünleşme (I) ve Gizil kalıp koruması (L).

Toplumsal SistemTalcott Parsons'ın sistem teorisinde sosyolojinin temel inceleme alanına karşılık gelen, statülere ve rollere göre dağıtılmış etkileşimler bütünüdür. Örneğin toplumdaki rollerin dağılımı toplumsal sistemi oluşturur.

Orta Boy TeoriRobert Merton'ın her şeyi açıklayan devasa evrensel teorilere karşı önerdiği, sınırları belirlenmiş konular üzerine ampirik araştırmalara dayanan teorilerdir. Örneğin Max Weber'in Protestan Ahlakı çalışması bu kapsamdadır.

Açık İşlevToplumsal kurumların amaçlanan, anlaşılan ve beklenen sonuçlar üreten işlevleridir. Örneğin okul kurumunun bireylere mesleki bilgi ve beceri kazandırması açık işlevidir.

Gizli İşlevToplumsal kurumların bilinmeyen, amaçlanmayan ancak sistem içinde ortaya çıkan dolaylı sonuçlarıdır. Örneğin okulun sadece eğitim vermekle kalmayıp öğrencilere belirli sosyal çevreler ve arkadaşlık ağları sunması gizli işlevdir.

Bozuk İşlevToplumsal kurumların sistemin uyumunu, dengesini ve düzenini bozan olumsuz sonuçlar üretmesidir. Örneğin din kurumunun bazı durumlarda farklı inanç grupları arasında çatışmalara sebep olması bozuk işlevdir.

Anomi (Merton Yorumu)Kültürel olarak belirlenen amaçlar ile bu amaçlara ulaşmak için kullanılan meşru yollar/araçlar arasındaki uyumsuzluk ve tutarsızlık durumudur.

Diğer Önemli Bilgiler

Siyaset Kurumu ve Amaca Erişme

AGIL modelindeki Amaca erişme (Goal) işlevini siyaset kurumu üstlenmekte, sistemin hedeflerine ulaşması için kaynakları ve enerjileri yöneterek öncelikleri belirlemektedir.

Durkheim ve İntihar Çalışması

Robert Merton'ın orta boy teori çalışmalarına örnek gösterdiği Émile Durkheim'ın 'İntihar' adlı eseri, yerel ve veriye dayalı araştırmalarla toplumsal olguların açıklanabileceğini gösterir.

Weber ve Protestan Ahlakı

Robert Merton'ın orta boy teori kapsamında övdüğü Max Weber'in 'Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu' çalışması, dinin ekonomik hayat üzerindeki etkilerini ampirik olarak incelemiştir.

ABD'de İşlevselciliğin Kurumlaşması

İşlevselcilik teorisi, 20. yüzyılda özellikle Amerika Birleşik Devletleri'nde güçlenmiş, Talcott Parsons ve Robert Merton gibi isimlerin öncülüğünde sosyolojide baskın yaklaşım haline gelmiştir.

Sınavda Dikkat Et

İşlevselciliğin çatışma değil, uyum, tutarlılık ve toplumsal düzen odaklı olduğunu unutma; aksi yönlü önermeler çeldiricidir.
Parsons'ın eylem teorisinde sistemi bireye önceleyen makro determinist bir vurgu olduğuna dikkat et.
AGIL modelindeki harflerin (Uyum, Amaca erişme, Bütünleşme, Gizil kalıp) hangi kurumlarla eşleştiğini karıştırma (Örn: Hukuk = Bütünleşme).
Parsons'ın sistem teorisindeki 4 temel sistemi (Organik, Kişilik, Toplumsal, Kültürel) ve temel birimlerini iyi ezberle.
Robert Merton'ın evrensel büyük teorilere karşı 'orta boy teori'yi savunduğunu ve bu kapsamda Durkheim'ın İntihar çalışmasını örnek gösterdiğini unutma.
Merton'ın anomi tanımını Durkheim'ın normsuzluk tanımından ayırt et; Merton için anomi amaçlar ile meşru araçlar arasındaki tutarsızlıktır.
Açık işlev ile gizli işlev arasındaki farkın yanı sıra, kurumların olumsuz sonuçlar üretebileceğini belirten 'bozuk işlev' kavramına sınavda dikkat et.