Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Değer türlerinin felsefede yaygın olan sınıflandırmasında değerler; estetik değer, ahlaki değer ve faydayla-ilgili değer olmak üzere üç ana gruba ayrılır. İnsanlar, nesneler, sanat eserleri ya da doğal olgular hakkında estetik, ahlaki veya faydayla-ilgili değerlendirmelerde bulunabilirler. Bu bağlamda estetik değer, ilk akla geldiği şekliyle sadece sanat ürünleriyle sınırlı kalmayıp insan elinden çıkmayan doğal varlıkları, manzaraları ve hatta hayatın kendisini de kapsayan geniş bir alana yayılan bir değer türüdür.
Estetik değerin olumlu yönü 'güzellik', olumsuz yönü ise 'çirkinlik' olarak adlandırılır. Örneğin bir tabloya bakarak 'Mona Lisa güzel bir tablodur' dediğimizde estetik bir değerlendirme yapmış oluruz. Ancak felsefede güzelliğin doğası hakkında uzlaşılmış tek bir görüş yoktur; aksine üç temel yaklaşım öne sürülmüştür. İlk görüşe göre güzellik nesnenin içsel bir niteliği değil, tamamen öznenin nesneye atfettiği bir durumdur; yani 'güzellik bakanın gözlerindedir' ve nesnelerde ortak bir ortak nitelik yoktur.
İkinci görüşe göre güzellik, basit ve doğal niteliklerle indirgenemeyen, kavramsal olarak tanımlanamayan, yalnızca sezgi yoluyla kavranabilen özel bir estetik niteliktir. Üçüncü ve en yaygın kabul gören görüşe göre ise güzellik, bir nesnenin öznede belirli türde hoş bir deneyim üretme kapasitesine sahip bir ya da birden fazla niteliğidir. Bu nitelikler arasında en çok öne çıkanlar simetri, düzen, orantı ve Antik Çağ'dan beri bilinen Altın Oran'dır.
Antik Yunan heykeltıraşı Phidias'ın adından gelen ve Yunan alfabesindeki phi (φ) harfi ile simgelenen Altın Oran, bir bütünün parçaları arasındaki estetik uyumu açıklar. Bir doğru parçasının C noktasından bölünmesiyle küçük parçanın büyük parçaya oranının, büyük parçanın bütün doğruya oranına eşit olması bu oranı verir. İtalyan matematikçi Fibonacci'nin geliştirdiği ve ardışık sayıların toplamından oluşan Fibonacci serisi ile Altın Oran arasında doğrudan bir ilişki vardır; sayısal değerler büyüdükçe oran Altın Oran'a yaklaşır.
Tarih boyunca Altın Oran sadece teoride kalmamış, mimaride ve sanatta bilinçli olarak uygulanmıştır. Örneğin Phidias Parthenon tapınımının tasarımını bu orana dayandırmıştır. Rönesans döneminde Leonardo da Vinci gibi dâhiler, Son Yemek tablosunda masanın boyutlarından mimari arka plana kadar her yerde Altın Oran ilkelerini kullanarak estetik kusursuzluğu yakalamaya çalışmışlardır; günümüzde de bu oran doğada, insan vücudunda ve müzikte gözlemlenmektedir.
Ahlaki değer, özünde bir kişiyle, o kişinin sahip olduğu niyet, huy, karakter özellikleri veya sergilediği eylemlerle yakından ilişkili olan bir değer türü olarak karşımıza çıkar. Ancak estetik değerde olduğu gibi ahlaki değer de sadece bu dar alanla sınırlı kalmaz; insanın toplumsal ve bireysel varoluşundaki pek çok alanı etkiler. Olumlu ahlaki değer 'ahlaki iyilik' ya da kısaca 'iyilik' olarak adlandırılırken, olumsuz ahlaki değer 'ahlaki kötülük' veya 'kötülük' olarak isimlendirilir.
Ahlaki değerin ve özelde olumlu iyiliğin doğasının ne olduğu konusunda felsefe tarihinde estetik değerinkine benzer üç temel görüş öne sürülmüştür. İlk yaklaşıma göre nesnelerde ya da eylemlerde 'iyilik' adında nesnel bir nitelik bulunmaz; iyi dediğimiz şeylerin ortak hiçbir fiziksel veya metafiziksel özü yoktur. Bu görüşe göre 'iyi' kelimesi sadece bizim nesnelere veya eylemlere yönelik olumlu duygularımızı, onayımızı dışa vurmamızı sağlayan dilsel bir araçtan ibarettir.
İkinci görüş, iyiliğin nesnelerin gerçek bir niteliği olduğunu savunur. Ancak bu nitelik, özne üzerinde istek, arzu, hoşlanma gibi psikolojik tepkiler doğurma kapasitesine sahip bir niteliktir. Başka bir deyişle, bir eyleme veya duruma 'iyi' dememizin sebebi, onun bizde bu tür olumlu arzular uyandırmasıdır. Bu yaklaşımda değer, nesnenin insanda yarattığı etki ile doğrudan ilişkilendirilmiştir.
Üçüncü ve son görüşe göre ise iyilik nesnelerin bir niteliğidir, ancak bu nitelik öznede herhangi bir arzu, istek veya hoşlanma üretme zorunluluğuna sahip değildir. Bir şey bizde hiçbir hoşlanma meydana getirmese dahi kendi içinde ahlaki iyilik niteliğine sahip olabilir. Dolayısıyla bu anlayışta iyilik, dışsal etkilere veya öznenin hissiyatına bağlı olmayan, nesnenin kendisine ait içsel (intrinsic) bir niteliği olarak kabul edilir.
Faydayla-ilgili değer ya da diğer adıyla kişiye-ilişkin değer, genellikle insanların eylemleri, yaşam koşulları veya genel olarak hayatlarıyla ilişkilendirilen bir değer türüdür. Felsefe literatüründe yeni sayılabilecek bu kavram için farklı terimler kullanılsa da, olumlu faydayla-ilgili değer 'refah' veya 'iyi-durumdalık' (well-being); olumsuz faydayla-ilgili değer ise 'kötü-durumdalık' olarak adlandırılmaktadır.
Felsefeciler faydayla-ilgili değerin birtakım biçimsel özelliklerini dile getirirler. En temel özelliklerinden biri, bir kişinin hayatının ne kadar iyi gittiğini belirten bir değer olmasıdır. Bu değer özneldir; bir durum benim için faydayla-ilgili bir değer taşımazken sizin için taşıyabilir. Yani kişinin menfaatiyle, hali vakti yerinde olmasıyla ve müreffeh bir yaşam sürmesiyle doğrudan ilgilidir.
Faydayla-ilgili değerin en kritik biçimsel özelliği, kişinin inancından veya o durum hakkındaki değerlendirmesinden tamamen bağımsız olmasıdır. Belirli bir durum benim iyi-durumdalığıma katkı sağlıyorsa, benim bu durumun değerli olduğuna inanıyor olmam gerekmez. Değersiz olduğunu düşünsem veya hiç haberdar olmasam bile o şey benim refahım açısından iyi olabilir; ya da çok ihtiyaç duyduğuma inansam bile bazı şeyler refahıma katkı sağlamayabilir.
Faydacı değerin özünün ne olduğu tartışmalıdır; F. Feldman bu kavramı zarar, yarar, bencillik, özgecilik gibi kavramlarla ilişkilendirerek açıklamıştır. Feldman'a göre iyi-durumdalık; birey zarar gördüğünde azalan, yarar gördüğünde artan, bencil kişinin kendi çıkarını, özgecinin ise başkalarının çıkarını artırmaya çalıştığı durumlarda gözlenen, sevdiklerimizin hayatı için endişelendiğimizde aklımıza gelen bir değerdir.
Faydayla-ilgili değerin diğer değer türlerinden (estetik ve ahlaki değerlerden) nasıl ayrılacağı büyük bir tartışma konusudur. Felsefeciler bu ayrımı yapmak için biçimsel olmayan bazı testler önermişlerdir. Bunlardan ilki Brad Hooker'ın Sempati Testi, diğeri ise Stephen Darwall tarafından savunulan Beşik Testidir. Ancak her iki testin de belirli istisnai durumlarda değerleri birbirinden ayırmakta başarısız olduğu görülmüştür.
Faydayla-ilgili değerin estetik ve ahlaki değerlerden ayırt edilebilmesi için filozoflar birtakım testler geliştirmiştir. Bunlardan biri Brad Hooker tarafından öne sürülen Sempati Testidir. Hooker, refah ile biri için üzgün olma (sempati) arasında bağ kurar; bir kişinin sahip olmadığı bir şey için üzüldüğümüzde, bu eksikliği onun refahındaki bir eksiklik olarak gördüğümüzü savunur.
Ancak Sempati Testi her zaman doğru sonuç vermez. Örneğin, estetik açıdan küçük bir buruna sahip olması gerektiğini düşündüğüm bir insan için, bu fiziksel özelliğe sahip olmadığı için üzülebilirim. Burada duyduğum üzüntü kişinin refahı için değil, estetik değeri için bir üzüntüdür. Benzer şekilde, ahlaki olarak cesur olması gerektiğini düşündüğüm korkak bir insan için üzüldüğümde, üzüntüm refah düşüklüğünden değil, ahlaki erdem eksikliğinden kaynaklanır. Bu nedenle Sempati Testi değerleri karıştırabilir.
Stephen Darwall ve diğer filozoflarca savunulan diğer test ise Beşik Testidir. Bu yaklaşıma göre refah, sevgi dolu bir ebeveynin beşiğindeki yeni doğmuş bebeğine bakarken onun 'iyi bir hayat'ı olmasını umut ederken düşündüğü türde bir değerdir. Ebeveynin bebeği için düşündüğü 'iyi hayat', yüksek bir refah düzeyini ifade eder.
Ne var ki Beşik Testi de her durumda geçerli değildir. Örneğin, dini bütün ve sevgi dolu bir ebeveynin bebeğini severken onun gelecekte bir evliya veya aziz olmasını dilediğini varsayalım. Bu ebeveyn çocuğu için 'iyi hayat'ı dilerken onun maddi ya da fizyolojik refahını değil, tamamen ahlaki ve manevi iyiliğini düşünmektedir. Dolayısıyla Beşik Testi de refah kavramını estetik ve ahlaki değerlerden kesin çizgilerle ayırmada yetersiz kalmaktadır.