Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Dışsal değer, felsefi aksiyoloji (değer teorisi) alanında temel kavramlardan biridir ve özü itibarıyla değerini kendinden almayan, aksine kendinde değerli olan başka bir şeyle olan ilişkisinden türeten değer türü olarak tanımlanır. Bu kavram, nesnelerin, durumların ya da eylemlerin bizatihi kendileri için değil, nihai bir iyiye veya amaca hizmet etmeleri ya da onlarla bağları bulunması dolayısıyla değer taşıdığını ifade eder.
Felsefi literatürde dışsal değer kavramı tek bir terimle sınırlı kalmamış; aynı zamanda ilişkisel değer, nihai-olmayan iyi ya da araçsal iyi gibi çeşitli alternatif kavramlarla da ifade edilmiştir. Bu terimlerin ortak noktası, değerin kaynağının nesnenin özünde değil, dışsal bir bağlamda veya ilişkiler ağında aranması gerektiğini vurgulamaktır.
Daha önceki konularda işlenen örnekler üzerinden konuyu somutlaştırmak gerekirse; paranın isteklerimizi gerçekleştirmek, isteklerimizi gerçekleştirmenin ise mutlu olmak için değerli olduğu varsayıldığında, buradaki para ve istek gerçekleştirme eylemi kendinde değer olan mutlulukla ilişkili oldukları için dışsal değer kategorisinde yer alırlar. Benzer şekilde, spor yapmanın sağlıklı olmak için değerli olduğu senaryoda da spor yapmak dışsal bir değere sahiptir.
Özetle dışsal değer, varlığını ve kıymetini kendinde değer taşıyan nihai bir amaca borçludur. Kendinde değer ile dışsal değer arasındaki bu hiyerarşik ve ilişkisel bağ, felsefecilerin insan eylemlerini ve nesnelerin dünyadaki rollerini anlamlandırmasında temel bir analitik araç sunar.
Dışsal değerin kendinde değerle ilişki kurma biçimleri felsefeciler tarafından çeşitlendirilmiş ve bu doğrultuda bazı alt türler tanımlanmıştır. Bu türlerin en yaygın kabul görenlerinden ilki araçsal değerdir. Araçsal değer, kendinde değerli olan başka bir şey için bir araç, vasıta veya neden olması bakımından değer kazanan dışsal değer türüdür.
Araçsal değer kavramını günlük hayattan örneklerle anlamak oldukça kolaydır. Örneğin, sağlığın kendinde değerli bir olgu olduğu kabul edildiğinde, düzenli spor yapmanın bu sağlığa doğrudan neden olması, spor yapma eylemine araçsal bir değer kazandırır. Spor eylemi kendi başına nihai bir amaç olmaktan ziyade, sağlığa ulaşmanın bir aracıdır.
Bir diğer örnek olarak, hazzın kendinde değerli olduğu varsayılırsa, Alper’in güzel bir sıcak banyo yapması onun haz almasına sebep olduğu için bu banyonun kendisi bir araçsal değer taşır. Sıcak banyo ya da yürüyüş yapmak, nihai olarak hedeflenen haz veya sağlığa ulaştıran birer basamak olduklarından araçsal değerler olarak nitelendirilirler.
Felsefeciler tarafından öne sürülen bir diğer dışsal değer türü katkıda-bulunan değerdir. Katkıda-bulunan değer, kendinde değerli olan bir bütünün değerine, o bütünün bir parçası, bileşeni veya öğesi olarak katkı sağlayan dışsal değer biçimidir. Burada nesne, bir amaca giden dışsal bir araç değil, bütünün yapı taşıdır.
Bu durumu somutlaştırmak için iyi bir tatil yapma fikrini ele alalım. Kitap okumak, yüzmek ve dinlenmek eylemleri tek başlarına düşünüldüğünde iyi bir tatile doğrudan neden olmazlar; ancak bunlar bir araya gelerek iyi bir tatil olgusunu oluştururlar. Bu eylemler tatilin bileşenleridir ve bu nedenle onlara saf bir araçsal değer diyemeyiz.
Benzer bir örnek de iyi bir hayat kavramı üzerinden verilebilir. Eğer iyi hayat kendinde değer kabul ediliyor ve haz ile bilgiden oluşuyorsa, haz ve bilgi tek başına iyi hayata neden olmadıkları için araçsal değer olarak görülemezler. Fakat onlar, kendinde değerli olan iyi hayatın temel öğeleri olarak onun değerine katkıda bulunduklarından katkıda-bulunan değer adını alırlar.
Metin bağlamında ve dışsal değerin uzantısı olarak ele alınan içkin değer, bir şeyin deneyimlenmesinin kendinde değer yarattığı durumlarda, o şeyin sahip olduğu değer olarak tanımlanmaktadır. Diğer bir deyişle, deneyimlenmesi halinde kendinde değerli bir durum ortaya çıkaran nesnenin veya olgunun kendi değeridir.
Bu durumu sanat ve estetik bağlamında incelemek mümkündür. Mona Lisa tablosunu seyretmenin insanda uyandırdığı estetik hazzın kendinde değerli bir şey olduğu kabul edilirse, bu tablonun seyrinin bizde kendinde değere yol açması dolayısıyla resmin kendisinin içkin bir değere sahip olduğu söylenebilir. Tablo, deneyimleyen kişide kendinde değerli bir tecrübe meydana getirmektedir.
Benzer biçimde, güzel bir günbatımını izlemenin veya harika bir müzik parçasını dinlemenin yarattığı estetik haz deneyimleyende kendinde değer üretir. Bu durum, sadece görsel sanatlar için değil, işitsel deneyimler için de geçerlidir; dinleyende kendinde değer meydana getirdiği için müziğin ve doğa olaylarının kendisi içkin değere sahiptir.