İnfografik
← Ünite 10
Felsefeye Giriş

Ünite 10: Nesne ve Gerçeklik Problemi

Renaissance Döneminde Doğa Algısının Değişmesi
Ortaçağın ahiret odaklı zihniyetine sırt çeviren Renaissance insanı, evrenin merkezine yerleşerek yeryüzü krallığını kurmak istemiştir. Bu dönemde doğaya uygun davranma anlayışı terk edilmiş, büyü ve teknik aracılığıyla doğayı insana uygun hâle getirme çabası başlamıştır.
Francis Bacon'ın Aklı Arındırma Projesi
Modern Batı düşüncesinin kurucularından Francis Bacon, doğanın fethini gerçekleştirmek için ilk iş olarak insan aklını Phusis kökenli anlayışlardan ve batıl inançlardan temizlemiştir. İnsanın temel ödevinin natura naturata'ya egemen olmak olduğunu savunmuştur.
Descartes'ın Hayvan Makine Teorisi
Descartes, doğadan her türlü ruhu (psukhe) söküp atarak hayvanları candan yoksun birer makine olarak görmüştür. Ona göre hayvanlar acı ve haz duyusundan yoksundur; can çekişen bir hayvan sadece ritmi bozulmuş bir makinenin düzensiz titreşimleridir.
Mekanik Akıldan Buharlı Makineye Geçiş
Doğayı rüzgârı hesaba katan yeldeğirmeni mantığıyla ele alan geleneksel teknik anlayış yerini, düşünen ben'in iradesine göre doğayı baştan aşağı düzenleyen ve dönüştüren buharlı makine merkezli modern teknolojiye bırakmıştır.

Anahtar Kavramlar

NesneFelsefi olarak bilincin dışında yer alan, algılanan veya üzerine düşünülen varlık alanıdır. Modern felsefede özellikle Descartes ile birlikte canlılığını ve tinsel özünü yitirerek sadece yer kaplayan bir kütleye, yani res extensa'ya indirgenmiştir.
GerçeklikZihinden bağımsız olarak var olan ya da bilinç tarafından nesnel olarak kabul edilen olguların durumudur. Modern dönemde gerçeklik, mekanist yasalarla işleyen ve ölçülebilen maddi evren olarak anlaşılmıştır.
RenaissanceOrtaçağ düşünce yapısından modern dünyaya geçişi sağlayan, insanın evrenin merkezine yerleştiği ve doğayı teknik ile büyücülük yoluyla denetim altına alma çabalarının yoğunlaştığı dönemdir. Metinde doğanın fethinin ilk adımı olarak değerlendirilir.
DescartesModern felsefenin kurucularından biri olup, varlığı düşünen ben (res cogitans) ve yer kaplayan cisim (res extensa) olarak ikiye ayıran, doğayı ise ruhsuz bir makine olarak tanımlayan düşünürdür.
Res CogitansDescartes felsefesinde düşünen, bilen, ruhsal ve tinsel özü temsil eden 'ben' kavramıdır. Doğa karşısında etkin ve biçimlendirici güç olarak konumlandırılmıştır.
Res ExtensaDescartes'ın felsefesinde yer kaplayan, uzantısı olan ve her türlü özsel değerden yoksun maddi varlık alanını, yani bedensel/nesnel dünyayı ifade eder.
Francis BaconModern düşüncenin kurucularından biri olup, insan aklını batıl inançlardan temizleyerek doğaya (natura naturata) egemen olmayı ve onu insan amaçları doğrultusunda dönüştürmeyi savunan filozofdur.
Çevre SorunlarıModern dünya görüşünün doğayı kutsallığından soyup işlevsel bir tüketim metasına dönüştürmesi, işlevsel aklı tek değer kabul etmesi ve doğayı sömürülecek bir makine olarak görmesi sonucunda ortaya çıkan köklü krizlerdir.
Natura NaturataYaratılmış doğa anlamına gelen, Francis Bacon felsefesinde insanın egemen olması ve kendi amaçları doğrultusunda dönüştürmesi gereken nesnel doğa alanını belirtir.
PhusisEski Yunan düşüncesinde doğanın içkin düzenini, kendiliğinden büyüme ve var olma gücünü ifade eden ve teknik anlayışın doğayı sınırsızca sömürmesini engelleyen kültürel ve kozmik kavrayıştır.

Diğer Önemli Bilgiler

Kapitalist Yaşam Tarzı ve Tüketim Metası

Natura naturans'ın hem ben'den hem de doğadan çıkarılmasıyla birlikte doğa, kapitalist yaşam tarzının sahte ihtiyaçlarını karşılayan işlevsel ve kullanımsal bir tüketim metasına (kheremdas) indirgenmiştir.

Sophia ve Fronik Bilgelikten Uzaklaşma

Modern dünya görüşünün ferâsetten (fronesis) ve bilgelikten (sophia) yoksun bir şekilde sadece işlevsel bilimi tek değer olarak görmesi, modern praksiste ve çevre ilişkilerinde onulmaz yaralar açmıştır.

Yeni Bir Paradigma ve Hak-Ödev Denklemi

Yazarın önerisine göre sorunların çözümü ne modern mekanik paradigmayla ne de ilksel yaşama dönerek mümkündür; çözüm, Tanrı, doğa ve insan arasında adil bir ilişki kuran, akıl ile maneviyatı birleştiren yeni bir paradigma inşasındadır.

Sınavda Dikkat Et

  • Descartes'ın 'Res Cogitans' (düşünen ben) ile 'Res Extensa' (yer kaplayan cisim) ayrımını karıştırmayın; sınavda sıkça tanım sorusu olarak gelir.
  • Francis Bacon ile Descartes'ın ortak amacının doğaya egemen olmak (natura naturata'ya hakimiyet) olduğunu unutmayın.
  • Descartes'a göre hayvanların ve bitkilerin ruhu yoktur, hayvanlar candan yoksun birer makinedir; bu bilgi testlerde çeldirici olarak sıkça kullanılır.
  • Renaissance döneminin Eski Yunan'dan temel farkı, Cosmos yerine insanın merkezde olması ve doğanın teknikle fethedilmek istenmesidir.
  • Çevre sorunlarının temel nedeninin metne göre 'işlevsel aklın' ve bilgelikten (sophia/fronesis) yoksun tekniğin tek değer kabul edilmesi olduğunu unutmayın.
  • Yazarın çözüm olarak ilksel yaşama dönmeyi veya tamamen pes etmeyi değil, akıl ile maneviyatı birleştiren 'yeni bir paradigma' önerdiğini not edin.