İnfografik
← Ünite 6
Felsefeye Giriş

Ünite 6: Bilgi Kuramı: Aristoteles

Bryan Magee'nin Beyazlık Örneği
Bryan Magee, 'Büyük Filozoflar' adlı eserinde Aristoteles'in Platon'dan ayrıldığı noktayı açıklar. Beyaz deneyimimizde beyaz bir cismin rengi olarak bulunduğu için, hiçbir şeye bağlanmamış saf beyazlığa atıfta bulunamayacağımızı vurgular.
Metafizik VII. Kitap ve İdealar Eleştirisi
Aristoteles, Metafizik'in VII. Kitabında, Platoncuların 'kendinde Hayvan' veya 'kendinde İnsan' gibi ayrı idealar var olduğu iddialarını eleştirir. Bu ayrılmanın imkânsız olduğunu ve türlerin her birindeki hayvanın doğrudan tikel nesne olduğunu savunur.
Meşe Palamudu ve Meşe Ağacı Dönüşümü
Aristotelesçi değişim teorisini somutlaştırmak için sıkça verilen örneklerden biridir. Bir meşe palamudu kendi içindeki potansiyeli kullanarak meşe ağacı hâline gelir; bu süreçte madde değişirken form kalıcı ve sürekli kalır.
Zeller'in Grek Felsefesi Tarihi Alıntısı
Eduard Zeller'in eserinde belirttiği üzere, doğadaki değişimler her nesnenin kendi türüne ait olan potansiyel olandan aktüel olana geçişleri olarak düşünülür. Oluşun hedefine madde formunu kazandığında ulaşılmış olunur.

Anahtar Kavramlar

İdeaPlaton'da ayrı bir âlemde yer alan aşkın özler iken, Aristoteles'te tikel nesnelerin içinde bulunan ortak niteliklerdir. Örneğin 'at' ideası ayrı bir dünyada değil, tikel atların içinde yer alır.
Cevher (Ousia)Kendi başına var olan, başka bir şeye yüklenmeyen temel varlıktır. Aristoteles felsefesinde soyut kavramlar değil, somut ve tikel nesneler gerçek anlamda cevher kabul edilir.
İlinekKendi başına var olamayan, ancak bir cevhere yüklenerek var olabilen ikincil niteliklerdir. Örneğin bir cismin rengi veya boyu birer ilinektir.
Maddi NedenBir şeyin hangi maddeden yapıldığını veya değişen şeyin ne olduğunu sorgulayan nedendir. Dört neden teorisinin ilk basamağını oluşturur.
Formal NedenBir nesnenin formunu, biçimini ya da ne olmaya doğru değiştiğini açıklayan nedendir. Maddeye şekil veren özü ifade eder.
Fail NedenBir nesnedeki değişime veya oluşa yol açan, onu harekete geçiren dış ya da iç etkeni belirten nedendir.
Ereksel NedenBir şeyin niçin değiştiğini veya hangi nihai amaca (hedefe) yöneldiğini açıklayan nedendir. Örneğin bir meşe palamudunun meşe ağacı olma ereği buna örnektir.
Potansiyel (Kuvve Hâli)Bir nesnenin henüz gerçekleşmemiş ancak bünyesinde barındırdığı olma imkânı ve gücüdür. Örneğin tohumun içinde ağaç olma potansiyeli vardır.
Aktüel (Gerçeklik Hâli)Potansiyel olan bir imkânın fiiliyata geçmesi, gerçekleşmiş ve formunu kazanmış durumudur. Meşe palamudunun büyüyüp meşe ağacı olması aktüel hâldir.
TümevarımTek tek tikel nesnelerin gözleminden ve ortak özelliklerinden hareket ederek genel bilgilere ve yasalara ulaşma yöntemidir. Aristoteles bilgi anlayışında bu yönteme başvurur.

Diğer Önemli Bilgiler

Aristoteles'in Metafizik Eseri (Ahmet Arslan Çevirisi)

Aristoteles, Metafizik 1069b-35 pasajında değişen her şeyin bir şey tarafından bir şey olmaya doğru değişen bir şey olduğunu belirtir. Değişmenin kendisi tarafından meydana getirildiği unsur yakın hareket ettirici, değişen madde, hedeflenen ise formdur.

Duyusal Tözlerin Tanımsızlığı İlkesi

Aristoteles Metafizik 1040a-10 metninde, bireysel duyusal tözlerin maddesi olduğu ve maddenin doğasında yok oluş imkânı bulunduğu için kesin bir tanımının veya kanıtlamasının yapılamayacağını ifade eder.

Görünüşler Dünyasına Verilen Felsefi Değer

Platon için yalnızca aldatıcı gölgelerden ibaret olan görünüşler dünyası, Aristoteles tarafından hor görülmemiş, aksine insanı nasıl etkilediği soruşturmasının merkezine alınarak duyu deneyimine felsefi güvenilirlik yüklenmiştir.

Sınavda Dikkat Et

  • Platon ile Aristoteles'in idea anlayışındaki zıtlığı unutma: Platon ideaları aşkın/ayrı bir âleme koyarken, Aristoteles onları fizik dünyanın ve tikel nesnelerin içine yerleştirir.
  • Aristoteles'in dört nedenini ezberle: Maddi (neden), Formal (ne olmaya doğru), Fail (hareket ettiren), Ereksel (niçin/amaç). Sınavda sıkça soru gelmektedir.
  • Potansiyel (kuvve) ve aktüel (gerçeklik) kavramlarının tanımını karıştırma; meşe palamudunun ağaca dönüşmesi bu duruma klasik örnektir.
  • Bireysel duyusal tözlerin ve ideaların maddesinden ötürü kesin tanımının ve kanıtlamasının yapılamayacağını (çünkü madde değişime/yok oluşa tabidir) aklında tut.
  • Aristoteles'e göre gerçek cevherin (ousia) soyut kavramlar değil, somut tikeller olduğunu kesinlikle unutma.
  • İlineklerin kendi başına mutlak varlığı olmadığını, ancak bir cevhere yüklendikleri sürece var olabildiklerini göz ardı etme.