İnfografik
← Ünite 8
Felsefeye Giriş

Ünite 8: Bilgi Kuramı: Locke

John Locke ve İnsan Anlığı Üzerine Bir Deneme
John Locke'un bilgi kuramının temel argümanlarını ve ide analizini kaleme aldığı en önemli eseridir. Vehbi Hacıkadiroğlu tarafından dilimize kazandırılan bu eser, 2. Kitap 8. Bölüm ve 1. Kitap 4. Bölüm gibi kısımlarda deneyciliğin manifestosunu sunar.
Tabula Rasa Metaforunun Kökeni
Latince 'tamquam tabula rasa' olarak ifade edilen boş levha metaforu, insan ruhunun doğumda tamamen boş olduğunu belirtir. Locke, bu kavramla skolastik felsefenin ve Descartesçi doğuştan ideler geleneğinin temelini kökten sarsmıştır.
Arda Denkel'in Bilginin Temelleri Eseri
Arda Denkel'in 'Bilginin Temelleri' adlı eserinde (s. 22), Locke'un usçuluğu ve doğuştan bilgiler öğretisini yadsıdığı, ancak Descartes'ın algı ve anlık kuramını büyük ölçüde benimserken kuşkuculuğu nasıl sınırladığı detaylıca incelenmiştir.
Cevizci'ye Göre Locke'un Felsefi Programı
Ahmet Cevizci'nin felsefe tarihi çalışmalarında vurgulandığı üzere, Locke'un programı felsefeye ampirik bilgi yöntemlerini uygulamakla kalmaz; aynı zamanda deneyime dayalı bilginin insan için yegane mümkün bilgi türü olduğunu kanıtlar.

Anahtar Kavramlar

Deneycilik (Empirizm)Her tür bilginin kaynağının duyusal tecrübe ve deneyim olduğunu, doğuştan hiçbir bilgi bulunmadığını savunan felsefi akımdır. Locke, bu geleneğin en önemli kurucu düşünürlerinden biridir.
İdeZihnin düşünme faaliyeti sırasında algıladığı ya da düşüncenin, anlığın dolaysız nesnesi olan her tür zihinsel içeriktir. Locke felsefesinde yalnızca fizik nesneler değil, duygu durumları da bu kavramla ifade edilir.
Boş Levha (Tabula Rasa)İnsan zihninin doğuştan tamamen boş olduğunu, üzerinde hiçbir yazı veya bilgi bulunmadığını ifade eden latince kavramdır. Bilginin tüm malzemesinin sonradan tecrübeyle kazanıldığını simgeler.
Duyum (Sensation)Beş duyu organından biri veya birkaçı aracılığıyla dış dünyadaki nesnelerden alınan etkilerin zihne iletilmesiyle oluşan dışsal algı türüdür. Renk, ses, sıcaklık gibi basit idelerin kaynağıdır.
Düşünüm (Refleksiyon)Zihnin kendi içindeki eylemlerin ve fizik durumların bilincine varmasıyla gerçekleşen iç duyum veya içsel algı sürecidir. Algılama ve isteme gibi zihinsel eylemler bu yolla idelere dönüştürülür.
Basit İdelerBaşka idelere ayrıştırılamayan, zihnin doğrudan duyum veya refleksiyon yoluyla edindiği en temel epistemolojik yapı taşlarıdır. Zihin bu ideleri sıfırdan üretemez, ancak onlarla işlem yapabilir.
Bileşik İdelerZihnin basit ideleri birleştirmesi, karşılaştırması veya ayrıştırması sonucunda ortaya çıkan karmaşık zihinsel içeriklerdir. Zihin bu idelerin oluşturulmasında etkindir.
SoyutlamaZihnin tikel nesnelerden elde ettiği tikel ideleri, birlikte bulundukları zaman, yer ve tikel koşullardan arındırarak cinslerin ve türlerin özünü oluşturan genel idelere ulaşma yetisidir.
Spekülatif İlkelerMantığın temel aksiyomları olarak kabul edilen, 'bir şey ne ise odur' türünden önermelerdir. Locke, bu tür ilkelerin bile doğuştan olmadığını, deneyim ve kanıt gerektirdiğini savunmuştur.
Pratik İlkelerİnsanların ahlaki davranışlarına rehberlik eden ilke ve kurallardır. Locke, ahlaki ilkelerin doğuştan olamayacağını, çünkü her ahlak kuralı için insanların haklı olarak bir neden ve kanıt sorduğunu belirtmiştir.
Evrensel İttifak KanıtıBir ilke veya düşünce üzerinde tüm insanların evrensel olarak uzlaştığı iddiasına dayanarak o ilkenin doğuştan olduğunu savunan kanıttır. Locke, hem böyle evrensel bir uzlaşmanın olmadığını hem de olsa bile bunun doğuştanlığı kanıtlamayacağını söylemiştir.
Birincil NiteliklerNesnenin kendisine ait olan, yer kaplama, şekil ve hareket gibi nesneden asla ayrılamayan temel niteliklerdir. Descartes ve Locke bilgi kuramında bu niteliklere önem vermiştir.
İkincil NiteliklerNesnenin kendisine ait olmayıp, duyumsama ve algılama süreci sonucunda zihinde oluşan renk, tat, koku gibi niteliklerdir. Kaynağı öznenin algı yetisidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Julian Marias ve Deneyim Anlayışı

Julian Marias'ın 'History of Philosophy' adlı eserinde (s. 255), Locke'un tecrübe aracılığıyla edinilen ideleri ikiye ayırdığı belirtilir: Dışsal algı/duyu (duyum) ve fizik durumların içsel algısına işaret eden refleksiyondur.

Basit İdelerin Epistemolojik Primitifliği

Locke felsefesinde basit ideler epistemolojik olarak 'primitif' kabul edilir. Başka idelere ayrıştırılamayan bu temel yapı taşları, zihin tarafından sıfırdan üretilemez ve daha önce deneyimlenmemişse asla bilinemez.

Zihnin Üç Temel Etkinliği (Bileşik İdeler)

Zihin, basit idelerden bileşik ideler üretirken üç temel işlev gerçekleştirir: Aynı türden ideleri birleştirme, ideleri zaman ve mekan özelliklerine göre karşılaştırma (kıyaslama) ve soyutlama yaparak genel özlere ulaşma.

Soyutlama ve Berkeley İlişkisi

Locke'un soyutlama ve soyut ideler hakkındaki açıklamaları, daha sonra George Berkeley tarafından geliştirilecek olan eleştirilerin anlaşılması bakımından tarihsel ve kuramsal bir öncül niteliği taşımaktadır.

İki İde Arasındaki Uyuşma Olarak Bilgi

Locke, 'İnsan Anlığı Üzerine Bir Deneme' (4. Kitap, 1. Bölüm) eserinde bilgiyi iki ide arasındaki uyuşmanın ya da uyuşmamanın algılanması olarak tanımlar. Bu bağlamda insan bilgisi sahip olunan idelerin sınırlarını asla aşamaz.

Sınavda Dikkat Et

  • Locke'un deneyimciliğin (amprizm) kurucusu olduğunu ve tüm bilgilerin kaynağını duyusal deneyime dayandırdığını asla unutmayın.
  • Zihnin boş bir levha olduğu görüşünün 'tabula rasa' (tamquam tabula rasa) olarak adlandırıldığını ve doğuştan hiçbir ideyi kabul etmediğini mutlaka hatırlayın.
  • Locke'un ideleri basit ve bileşik olarak ikiye ayırdığını; basit idelerin doğrudan duyum/refleksiyonla geldiğini, bileşik idelerin ise zihnin etkinliğiyle oluştuğunu karıştırmayın.
  • Evrensel ittifak kanıtının doğuştan ideleri kanıtlamak için kullanıldığını ancak Locke tarafından hem mantıksal olarak hem de olgusal olarak reddedildiğini göz önünde bulundurun.
  • Bilginin tanımının Locke'a göre 'iki ide arasındaki uyuşma veya uyuşmazlığın algılanması' olduğunu ve bilgimizin idelerimizi asla aşamayacağını unutmayın.
  • Soyutlamanın tikel idelerden genel özlere (soyut idelere) ulaşma süreci olduğunu, bunun tikel koşullardan arınarak gerçekleştiğini not edin.
  • Birincil niteliklerin nesneye ait, ikincil niteliklerin ise duyumsama ve algılamaya (özneye) dayandığı ayrımına dikkat edin.