İnfografik
← Ünite 1
Psikolojiye Giriş 2

Ünite 1: Biliş ve Karmaşık Bilişsel Süreçler

Biliş ve Karmaşık Bilişsel Süreçler - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 18
Dedektif Hercule Poirot ve Gri Hücreler
Agatha Christie'nin ünlü polisiye karakteri Hercule Poirot, karmaşık cinayet vakalarını çözerken beynindeki gri hücreleri kullandığını ifade eder; bu durum psikolojide gözlemden sonuç çıkarma, düşünme ve muhakeme gibi bilişsel süreçleri simgeler.
Bilişsel Yaklaşımın Doğuşu (1950'ler)
Bilişsel yaklaşım, 1950'lerin sonlarında davranışçı yaklaşımın zihni 'kara kutu' olarak gören anlayışına bir eleştiri olarak doğmuş ve uyaran-tepki arasına zihinsel süreçleri dahil etmiştir.
Rumelhart ve McClelland'ın PDBİ Modeli (1980'ler)
1980'lerin sonlarında geliştirilen Paralel Dağılımlı Bilgi İşleme (PDBİ) modeli, beynin ardışık bir bilgisayar gibi değil, nörolojik ağlara benzer şekilde bilgiyi paralel ve yaygın bir ağ üzerinden işlediğini kanıtlamıştır.
Karl Duncker'ın Mum ve Kutu Deneyi (1945)
Karl Duncker 1945 yılında gerçekleştirdiği deneyde, katılımcılara kutular içinde veya ayrı ayrı malzeme vererek mumu duvara monte etmelerini istemiş; kutuların aşina oldukları kullanım biçiminin (işlevsel değişmezlik) problem çözümünü zorlaştırdığını göstermiştir.

Anahtar Kavramlar

BilişTanıma ve bilmenin bütün biçimleri için kullanılan genel bir terimdir; duyum, algı, dikkate, bellek, düşünme ve problem çözme gibi neredeyse tüm psikolojik süreçleri kapsar.
Bilişsel Yaklaşım1950'lerin sonlarında davranışçı yaklaşımın kara kutu anlayışına eleştiri olarak doğan; uyaran ile tepki arasında yer alan zihinsel yapı ve süreçleri inceleyen psikolojik yaklaşımdır.
Bilgi İşleme Modeliİnsan zihnini bir bilgisayara benzeten; bilginin duyumla alınması, algılanması, depolanması, bellekte biçimlendirilmesi ve tepki üretilmesi aşamalarından oluşan ardışık yapılı bir bilişsel modeldir.
Paralel Dağılımlı Bilgi İşleme (PDBİ)Rumelhart ve McClelland tarafından öne sürülen; beynin ardışık değil nörolojik ağlara benzer şekilde, bilginin birçok bölüme yayılmış nöron topluluklarında aynı anda işlendiğini savunan modeldir.
Problem AlanıBir problemin başlangıç durumu, hedef durumu ve başlangıcı hedefe dönüştürecek işlemler dizisinin tamamının oluşturduğu zihinsel ve sembolik alandır.
Net Tanımlanmış ProblemMatematik problemlerinde olduğu gibi, verilenlerin, istenenlerin ve çözüm adımlarının tam olarak belli olduğu ve tek bir doğru çözümü bulunan problem türüdür.
Bulanık Tanımlanmış ProblemGündelik hayatta karşılaşılan, verilen ve istenenlerin çeşitli ya da yarı belirli olduğu, tek bir doğru cevabı bulunmak zorunda olmayan problem türüdür.
İşlevsel DeğişmezlikDuncker tarafından ortaya atılan, algıladığımız nesneleri yalnızca bilindik kullanımları içerisinde düşünmeye yönelik bilişsel eğilimimizdir; örneğin karton kutuyu sadece içine eşya konulan bir nesne olarak görmek gibi.
AlgoritmaVerilen bir problem için uygun oldukları ve doğru uygulandıkları sürece çözümü kesin olarak garantileyen sabit kural ve yöntemlerdir; örneğin matematiksel çarpma kuralları gibi.
HöristikProblemi sadeleştiren, olası işlem sayısını azaltan ve doğru çözümü kesin garantilemese de pratik yollar sunan sezgiye dayalı kestirim yöntemidir.
Yargıda Bulunmaİnsanlar ve durumlar hakkında bir kanaat oluşturma, hüküm verme ve eleştirel değerlendirmeler yapma bilişsel sürecidir.
Karar AlmaMevcut olasılıkların değerlendirildiği ve belirsizlik içeren çeşitli seçenekler arasından belirli bir tercihte bulunarak seçim yapma sürecidir.
Telafiye Dayalı ModelKarar verirken seçeneklerin belirlenen ölçütlere göre artı ve eksi verilerek değerlendirildiği; bir seçeneğin cazip yönlerinin diğer zayıf yönlerini telafisine dayanan karar verme yoludur.

Diğer Önemli Bilgiler

Kahneman ve Tversky'nin Höristik Araştırmaları

Daniel Kahneman ve Amos Tversky, insanların yargıda bulunurken karmaşıklığı azaltmak için hızlı ve elverişli sezgisel kestirimler (höristikler) içeren zihinsel bir 'alet kutusu' kullandıklarını ortaya koymuşlardır.

Nelson ve Narens'in Bilişsel Model Eleştirisi

Nelson ve Narens, geleneksel bilgi işleme modellerinin bireyin kendi düşünceleri hakkındaki düşüncelerini hesaba katmadığını ve laboratuvar çalışmalarına aşırı odaklandığını savunmuşlardır.

Hacker, Dunlosky ve Graesser'in İşlemci Mekanizma Görüşü

Bu araştırmacılara göre modern bilişsel yaklaşım, davranışçıların 'boş kafalı' mekanizması yerine, karmaşık faaliyetler yürütebilen aktif bir işlemci mekanizmayı zihne yerleştirmiştir.

Tepeye Tırmanma Höristik Stratejisi

Çoktan seçmeli sınavlarda cevabı bilmeyen bir öğrencinin, en aykırı ya da anlamca aynı olan seçenekleri aşamalı olarak eleyerek amaca adım adım yaklaşmasını sağlayan bir höristik problem çözme yoludur.

Geriye Doğru Çalışma Stratejisi

Özel bir günde giymek üzere sabit bütçeyle 5 parça kıyafet alırken ilk dükkândan rastgele başlamak yerine, hedef için en gerekli parçadan başlayıp tutarını paradan düşerek ilerlemeyi sağlayan bir problem çözme stratejisidir.

Sınavda Dikkat Et

  • Bilişsel yaklaşımın 1950'lerin sonlarında davranışçıların 'kara kutu' anlayışına eleştiri olarak doğduğunu unutmayın; sınavda bu tarih ve yaklaşım sıklıkla sorulur.
  • Bilgi işleme modelinin ardışık yapılı (bilgisayar metaforu) olduğunu, PDBİ modelinin ise nörolojik ağlara dayalı paralel işleme dayandığını karıştırmayın.
  • Karl Duncker'ın 'işlevsel değişmezlik' ilkesinin nesneleri sadece bilindik amaçlarla kullanma eğilimi olduğunu ve problem çözümünü zorlaştırdığını iyi kavrayın.
  • Algoritma ile höristik arasındaki en temel farkın, algoritmanın çözümü kesin garantilemesi, höistiğin ise sezgisel ve pratik bir kestirim sunması olduğuna dikkat edin.
  • Tepeye tırmanma, ara hedef üretme ve geriye doğru çalışma yöntemlerinin birer höristik strateji olduğunu unutmayın.
  • Yargıda bulunmanın kanaat oluşturma ve değerlendirme; karar alma sürecinin ise seçenekler arasından seçim yapma olduğunu ayırt edin.