Biliş, tanıma ve bilmenin bütün biçimleri için kullanılan genel bir terimdir. Bilişsel
süreçler denildiğinde ise bilişsel içerikleri nasıl edindiğimiz, nasıl işlediğimiz ve nasıl
kaydedip sakladığımızla ilgili işlemler kastedilmektedir. Biz insanların düşüncelerini ve
zihinsel süreçlerini ancak dolaylı olarak sonuçları yoluyla ele alıp inceleyebiliriz. Bilgi işleme
modeli; sistemin uyaranı alması (duyum), algı yoluyla tespit etmesi, depolaması, bellekte
biçimlendirmesi ve tepki bulunması aşamalarından oluşan ardışık yapılı bir modeldir. Bu
bakımdan aslında bilgisayar metaforunu kullanmaktadır. Ancak geçen zaman içinde beynin
yapısı ve işleyişi ile ilgili nörolojik araştırmalardan elde edilen bilgiler, beynin ardışık bir
sistemle değil paralel ve yaygın bir ağ olarak çalıştığına işaret etmeye başlamıştır. Seksenli
yılların sonlarında Rumelhart ve McClelland, Paralel Dağılımlı Bilgi İşleme (PDBİ) modelini
ortaya atmıştır. Bu model, bilginin nörolojik ağlara benzer bir şekilde işlendiğini öne
sürmektedir. Problem çözme ile ilk ilgilenenler Gestalt psikologlarıdır. Gestaltçilere göre
problemler, özellikle algısal problemler, algılama ve bellek arasındaki etkileşimin ortaya
çıkardığı bir gerilimdir. Bir problem hakkında düşünüldüğünde ya da farklı açılardan
görüldüğünde çözüm ani bir kavrayışla bulunur. Bu gelenekten yola çıkan Duncker, 1945
yılında problem çözme süreci için oldukça önemli bir ilkeyi ortaya koymuştur. İşlevsel
değişmezlik ilkesine göre algıladığımız şeyleri bilindik kullanımları içerisinde düşünmeye
yönelik bir eğilimimiz vardır. Algoritma, verilen bir problem için uygun oldukları ve doğru
uygulandıkları sürece çözümü garantileyen problem çözme yöntemleri ya da sabit kurallardır.
Höristik (sezgiye dayalı kestirme), problemi sadeleştiren, olası işlem sayısını azaltan bazen
pratik yollar bulmayı tanımlayan bir terimdir. Algoritmalarda olduğu gibi problemin doğru
çözümünü garantilemez ama işe yarama olasılığı yüksektir. Yargıda bulunmak ya da hüküm
vermek, insanlar ve durumlar hakkında bir kanaat oluşturma ve eleştirel değerlendirmeler
yapma sürecidir. Karar alma sürecinde ise mevcut olasılıkları değerlendirir ve belirli
seçenekler arasından bir seçim yaparız. Yargıda bulunma ve karar alma birbirleriyle ilişkili ve
birbirlerini destekleyen süreçlerdir.
