Ünite 2: Dil ve Düşünce

Cahillikler Kitabına Göre Tehlike

Cahillikler Kitabına göre savaştan üç kat daha tehlikeli olan şey bir işte çalışmaktır. Her yıl yaklaşık iki milyon insan, işle ilgili kazalar ve hastalıklar yüzünden hayatını kaybetmektedir.

Albert Einstein’ın Düşünme Yöntemi

Bilim insanı A. Einstein’ın tamamen görsel imgeler yoluyla düşündüğü bilinmektedir. Güneş ışığının üzerinde otursaydı neler yaşayacağına ilişkin görsel imgeleme sürecini tamamladıktan sonra ulaştığı sonuçları sembollere dönüştürmüştür.

Bebeklerde Dil Öncesi Ses Algısı

Yapılan araştırmalarda doğumdan 6. aya kadar bebeklerin hangi dilde olursa olsun heceler arasındaki fonetik farklılıkları ayırt edebildikleri kanıtlanmıştır. Ancak daha sonraki aylarda sadece kendi dillerinde sık kullanılan seslere duyarlı hale gelmektedirler.

Bebeklerde Sözcük Dağarcığı Patlaması

On sekiz aylık bir çocuk yaklaşık 50 kadar sözcükle konuşabilirken, 2 yaşına geldiğinde kelime dağarcığı hızla artarak yaklaşık 200 sözcüğe ulaşmaktadır. Bu ani ve hızlı gelişim dönemine 'sözcük patlaması' denir.

Anahtar Kavramlar

DüşünmeÇeşitli zihinsel faaliyetlerde bulunmak, bilgi taramak, akıl yürütmek, soyutlama yapmak ve karar vermek için kullanılan zihinsel süreçlerin tamamıdır. Örneğin bir bulmaca çözerken veya geleceğe yönelik plan yaparken zihnimizdeki tüm yapı ve işlevler birlikte çalışarak düşünme eylemini gerçekleştirir.

KavramNesneleri, olayları, hayvanları ve insanları bazı karakteristik özelliklerine dayanarak gruplandırmak veya sınıflandırmak için kullanılan zihinsel yapılardır. Örneğin 'kuş' kavramı, tüylü ve uçabilen canlılarla ilgili deneyimlerimiz sonucunda oluşan bir özet birimidir.

Şemaİnsanlarla, nesnelerle ya da durumlarla ilgili kavramsal çerçeveleri ve karmaşık genellemeleri içeren zihinsel paketlerdir. Örneğin bir spor salonu fotoğrafında elektrik süpürgesi bulunması bizim spor salonu şemamızla tutarsız olduğu için yadırganır.

Prototip TeorisiNesneleri sınıflandırırken zihnimizde kategorinin özünü yakalayan enideal model veya prototip oluşturduğumuzu savunan görüştür. Örneğin kuş kavramı dendiğinde zihnimizde penguenden ziyade serçenin prototipinin canlanması bu teoriyle açıklanır.

Örnekleme Teorisiİnsanların deneyimledikleri her kategori için hafızalarında çok sayıda farklı örnek sakladıklarını ve yeni karşılaşılan bir nesnenin hangi kategoriye ait olduğuna bu örneklerle kıyaslayarak karar verdiklerini savunan görüştür.

DilSonsuz sayıda anlamlı cümle yaratmak amacıyla sembolleri oluşturup değiştirmek için kullanılan karmaşık kuralları öğrenip uyguladığımız özel bir iletişim yöntemidir. Konuşma dili ve işaret dili bu kapsamda değerlendirilir.

FonemBir dilde anlamı etkileyen en küçük temel ses birimidir. Fonolojik kurallar bu seslerin nasıl birleştirileceğini belirler.

MorfemFonemlerin birleşerek oluşturduğu, daha küçük yapılara bölündüklerinde anlamını kaybeden en küçük anlamlı ses birimleridir. Türkçede 'tat', 'ok' veya 'yap' kelimeleri birer morfeme örnek olarak verilebilir.

Sentaks (Söz Dizimi)Sözcükleri, uygun sözcük grupları ve anlamlı cümleler oluşturmak üzere birleştirme yollarını içeren kural sistematiğidir. Diller arasında sentaks kuralları bakımından farklılıklar bulunabilir.

PragmatikDilin farklı bağlamlarda uygun ve etkili biçimde kullanımına ilişkin kuralları tanımlayan alandır. Örneğin bir soru cümlesinin bilgi almak için değil de uyarıda bulunmak amacıyla kullanılması pragmatik kurallarla ilgilidir.

Dil Edinim AracıNoam Chomsky’nin teorisinde yer alan, çocukların fonoloji, söz dizimi ve anlam bilgisi kurallarını algılamalarını sağlayan doğuştan biyolojik özel yeteneği temsil eden kuramsal bir yapıdır.

Afazi (Söz Yitimi)Beynin sol frontal lobundaki Broca bölgesinde veya sol yarı küredeki Wernicke bölgesinde meydana gelen hasarlar sonucunda ortaya çıkan dil ve konuşma bozukluğudur. Broca afazisinde kelime söylemekte, Wernicke afazisinde ise anlamada ve akıcı konuşmada güçlük yaşanır.

Dilsel Görecelilik HipoteziSapir ve Whorf tarafından öne sürülen, bir bireyin konuştuğu dilin yapısının o bireyin dünyaya ilişkin düşünme ve algılama biçimleri üzerinde etkili olduğunu savunan hipotezedir. Örneğin Inuitlerin dillerinde kar için çok sayıda kelime olması bu hipotezle ilişkilendirilir.

Diğer Önemli Bilgiler

Broca ve Wernicke Bölgeleri

Sol frontal lobda bulunan Broca bölgesi sözcük üretimi işlevini yürütürken, sol yarı kürede yer alan Wernicke bölgesi sözcük anlama işlevini üstlenir. Bu bölgelerdeki hasarlar afazi (söz yitimi) durumuna yol açar.

Noam Chomsky ve Doğuştan Dil Yeteneği

Dilin biyolojik temelli olduğunu savunan en önemli isimlerden N. Chomsky, çocukların dil öğrenmeye biyolojik olarak donanımlı olduğunu öne sürmüştür. Zihinde kuramsal olarak var olan Dil Edinim Araçları çocukların kuralları algılamasını sağlar.

Herbert Clark ve Ortak Zemin Unsurları

H. Clark, dinleyici ve konuşmacı arasındaki ortak zeminin belirlenmesini etkileyen üç unsuru topluluk üyeliği, eylem birlikteliği ve algısal birliktelik olarak sınıflandırmıştır.

Whorf’un Inuit (Eskimo) Çalışmaları

Whorf, 1960’ların başlarında Inuitler (Eskimalar) üzerinde yürüttüğü çalışmalarda, çetin çevre koşulları nedeniyle bu topluluğun dillerinde kar karşılığı kullanılan bir düzineye yakın farklı kelime bulunduğunu ortaya koymuştur.

Michael Tomasello’nun Etkileşimci Görüşü

M. Tomasello, çocukların yoğun bir şekilde sosyal dünyaya ilgi gösterdiğini ve çok küçük yaşlardan itibaren diğer insanların niyetlerini anlayabildiğini belirtmiştir. Dil edinimi ortak dikkat ile başlayan sosyal becerilere dayanır.

Sınavda Dikkat Et

Prototip teorisi ile örnekleme teorisinin farkını iyi öğrenin; prototip tek bir ideal modeli baz alırken, örnekleme teorisi hafızada saklanan birden çok örnekle kıyaslama yapar.
Broca bölgesi ile Wernicke bölgesinin işlevlerini karıştırmayın; Broca sözcük üretimi, Wernicke ise sözcük anlama ile ilgilidir.
Fonem ile morfem tanımını karıştırmayın; fonem anlamı etkileyen en küçük ses birimi iken morfem anlamlı en küçük yapı taşıdır.
Chomsky’nin 'Dil Edinim Aracı' kavramının fiziksel bir beyin bölgesi olmadığını, kuramsal bir yapı olduğunu unutmayın.
Dil gelişim aşamalarını kronolojik sırasıyla (agulama, babıldama, tek sözcük, sözcük patlaması, telgraf konuşması) ezberleyin.
Herbert Clark’ın ortak zemin unsurlarının (topluluk üyeliği, eylem birlikteliği, algısal birliktelik) başlıklarını ve mantığını test soruları için dikkate alın.