Ünite 12: İşe Yönetik Tutumlar: İş Tatmini, İşe Bağlılık ve İşkoliklik

Türkiye'de Ortalama Yaşam Süresi

TÜİK 2017 verilerine göre Türkiye'de beklenen yaşam süresi erkeklerde 75,3, kadınlarda 80,7 yıl olup ortalama 78 yıldır.

İşkoliklik Teriminin Kökeni

İşkoliklik (workaholism) terimi, 1971 yılında Oates tarafından 'alkolizm' kelimesinden esinlenerek türetilmiştir.

Minnesota Tatmin Anketi Ölçüt Sayısı

Bu anket, becerileri kullanabilme, sosyal statü ve çalışma koşulları gibi toplam 20 farklı ölçüt üzerinden iş tatminini değerlendirir.

Warr'ın Vitamin Modeli Gelişimi

Model başlangıçta 9 iş niteliği ile temellendirilmiş, daha sonra 3 unsurun daha eklenmesiyle 12 niteliğe ulaşmıştır.

Anahtar Kavramlar

İşe Yönelik TutumlarBireylerin çalışma yaşamı boyunca işin kendisine veya iş ortamına karşı geliştirdikleri duygusal ve bilişsel tepkilerdir. Örneğin, bir çalışanın işini 'anlamlı' bulması bu tutumun bir parçasıdır.

İş TatminiÇalışanın yaptığı işten hoşnut olması, işle ilgili olumlu duygular taşıması ve işini memnuniyet verici bir durum olarak algılamasıdır. Örneğin, işinden genel olarak memnun olan bir çalışanın 'bu işten fazlasıyla tatmin oluyorum' demesi.

Warr’ın Vitamin Modeliİş niteliklerinin çalışan sağlığı üzerindeki etkisini vitamin analojisiyle açıklayan modeldir. Örneğin, ücretin belirli bir noktaya kadar tatmini artırması ancak fazlasının ek fayda sağlamaması (CE özelliği).

İşkoliklikSürekli çalışmak için duyulan kontrol edilemeyen, saplantılı bir ihtiyaçtır. Örneğin, bir çalışanın işi delege etmekten kaçınıp tüm işleri kendi üzerine alması.

CE (Sürekli Etkili) ÖzelliklerEksikliği zarar veren ancak fazlası belirli bir noktadan sonra ek tatmin sağlamayan iş nitelikleridir. Örneğin, ücret düzeyi belirli bir seviyeden sonra tatmini daha fazla artırmaz.

AD (İlave Değer Eksilmesi) ÖzelliklerHem eksikliği hem de aşırı fazlalığı çalışan sağlığına zarar veren iş nitelikleridir. Örneğin, vasıf kullanma fırsatının aşırı olması çalışanı yorarak tatmini düşürebilir.

İşe BağlılıkBireyin fiziksel, bilişsel ve duygusal olarak kendini işine vermesi ve işiyle bütünleşmesidir. Örneğin, sabah işe gitmek için istekli olma ve işi yaparken enerji dolu hissetme.

Utrecht İş/Çalışma Bağlılığı Ölçeğiİşe bağlılığı ölçmek için kullanılan; gayret, adanma ve özümseme boyutlarını içeren bir ölçüm aracıdır. Örneğin, çalışırken zamanın nasıl geçtiğini unutmak 'özümseme' boyutuna örnektir.

Gayretİşe bağlılığın bir boyutu olup, çalışanın işine karşı gösterdiği enerji, direnç ve azimdir. Örneğin, zor bir iş durumunda bile pes etmeden çalışmaya devam etmek.

Adanmaİşe bağlılığın bir boyutu olup, işe karşı duyulan ilham, gurur ve hevesi ifade eder. Örneğin, yaptığı işi çok anlamlı ve amaca hizmet eder bulmak.

Özümsemeİşe bağlılığın bir boyutu olup, çalışanın işine kendini kaptırması ve çalışırken çevresini unutmasıdır. Örneğin, çalışırken zamanın uçup gitmesi.

Minnesota Tatmin Anketiİş tatminini 20 farklı ölçüt üzerinden (beceri kullanma, sosyal statü, çalışma koşulları vb.) değerlendiren detaylı bir ölçüm yöntemidir.

Kunin Yüzleriİş tatmini ölçümünde kullanılan, farklı yüz ifadeleri (mutlu, nötr, mutsuz) aracılığıyla duyguları ifade eden görsel bir ölçekleme yöntemidir.

Heyecansız İşkoliklerİşe bağlılıkları ve çalışma dürtüleri yüksek olmasına rağmen iş tatminleri düşük olan işkolik tipidir. Örneğin, çok çalışmasına rağmen yaptığı işten hiçbir haz almayan kişi.

Coşkulu İşkoliklerİşe bağlılık, dürtü ve iş tatmini unsurlarının hepsinin yüksek olduğu işkolik tipidir.

Çalışma MeraklılarıÇalışma dürtüsü düşük ancak işin sonuçlarından keyif aldıkları için çok çalışan, 'makbul işkolik' olarak da adlandırılan gruptur.

Piyango Sorusuİşin sadece ekonomik bir zorunluluk olup olmadığını anlamak için kullanılan, 'çalışmak zorunda olmasanız bile çalışır mıydınız?' sorusudur.

İş Tanımlama İndeksiİşe ilişkin 72 sıfatın kullanıldığı ve çalışanın bu sıfatların işini tanımlayıp tanımlamadığına karar verdiği bir ölçüm yöntemidir.

Tükenmişlikİşkoliklik ve işe bağlılığın zıttı olan, çalışanın fiziksel ve duygusal olarak tükendiği olumsuz bir durumdur.

Diğer Önemli Bilgiler

Yüz Ölçekleri Yöntemi

1950'lerde geliştirilen bu yöntemde, gülümseyen ve asık suratlı olan 11 farklı yüz ifadesi kullanılarak iş tatmini ölçülür.

Türkiye Mesleki İtibar Araştırması

Sunar tarafından yapılan bu araştırmada, Türkiye'de 'iyi bir iş' tanımının ilk koşulunun 'iyi bir ücret' olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Spector'un ABD Araştırması

ABD'de yapılan araştırmada, iş tatmini sağlayan en önemli unsurun 'pek çok insanla iletişim kurma şansı' olduğu bulunmuştur.

Keser'in Otomotiv Sektörü Araştırması

Türkiye'de yürütülen bu araştırmada, iş tatminini sağlayan en önemli unsurun 'başkaları üzerinde etki sahibi olma' olduğu saptanmıştır.

2007 ABD Ekonomik Küçülmesi

Ekonomik küçülmenin başladığı 2007 yılında yapılan araştırmalarda, çalışanların tatmin düzeylerinde dramatik bir düşüş gözlemlenmiştir.

Utrecht Ölçeği Boyutları

Schaufeli ve Bakker tarafından geliştirilen bu ölçek, işe bağlılığı gayret, adanma ve özümseme olmak üzere 3 temel başlıkta inceler.

İş Tanımlama İndeksi Soru Sayısı

Bu yöntem, işe ilişkin 72 sıfat kullanarak çalışanın işini tanımlamasını ister; ancak 25, 18 ve 10 soruluk kısa adaptasyonları da mevcuttur.

İşkolikliğin Temel Nedenleri

İşkolikliğin nedenleri, davranışsal eğilimler ve kişilik özellikleri olmak üzere iki ana kategoride sınıflandırılmaktadır.

Çalışma Meraklılarının Performansı

Spence ve Robbins'in araştırmalarına göre, çalışma meraklılarının performansı diğer işkolik tiplerine göre daha yüksektir.

İşkoliklikte Mükemmeliyetçilik

İşkoliklik, genellikle beklenenden daha büyük başarı gösterme güdüsü ile mükemmeliyetçiliğin bir sonucu olarak ortaya çıkmaktadır.

Sınavda Dikkat Et

İş tatmini ve işe bağlılığın 'olumlu', işkolikliğin ise 'olumsuz' bir durum olduğunu unutmayın; sınavda bu kavramları birbirine karıştırmayın.
Warr'ın Vitamin Modeli'ndeki CE ve AD özelliklerini ayırt edin; CE (ücret gibi) doygunluk sağlar, AD (vasıf kullanma gibi) aşırısı zarar verir.
Utrecht Ölçeği'nin 3 boyutunu (Gayret, Adanma, Özümseme) ezberleyin; sınavda bu boyutlara ait örnek ifadeler sorulabilir.
İşkoliklik tiplerini (Heyecansız, Coşkulu, Çalışma Meraklısı) ve bunların tatmin/dürtü düzeylerini tablo üzerinden mutlaka tekrar edin.
İşkoliklik ile işe bağlılığın farklı olduğunu, işkolikliğin 'içsel zorlama' ve 'saplantı' içerdiğini vurgulayan kısımlara dikkat edin.
Ölçüm yöntemlerinin (Minnesota, Yüz Ölçekleri, İş Tanımlama) temel farklarını (soru sayıları veya ölçek yapıları) not alın.