← Ünite 8
Çalışma Psikolojisi

Ünite 8: İş ve Meslek Seçiminde Etkili Psikolojik Faktörler

Frank Parsons
İş ve meslek uyumunun önemine dikkat çeken ilk isimlerden biridir. Parsons, bireyin kendisini ve çevresini anlamasının kariyer tatmini için şart olduğunu savunmuştur.
JoHari Pencereleri
Joe Luft ve Harry Ingram tarafından geliştirilmiştir. Kişisel farkındalığı artırmak için kullanılan, dört pencereden oluşan bir modeldir.
Spearman (1904)
Genel zekâ kuramını ortaya atmıştır. Zekânın tek bir bilişsel kapasite olduğunu ve sayısal değerle ölçülebileceğini savunmuştur.
Gardner'ın Çoklu Zekâsı
Zekâyı sekiz farklı kategoriye ayırır. Örneğin; mimarlar uzaysal, siyasetçiler ise sosyal zekâ türünde öne çıkar.

Anahtar Kavramlar

İşBireyin geçimini sağlamak veya üretken olmak amacıyla yaptığı, belirli görev ve sorumlulukları içeren temel çalışma faaliyetidir.
MeslekBireyin eğitim veya özel hazırlık süreciyle edindiği, yaşamını sürdürmek için yaptığı sistematik iş alanıdır.
YetenekBireyin doğuştan sahip olduğu, bir işi anlama veya yapabilme kapasitesidir; öğrenmeyi çerçeveleyen sınırdır.
BeceriEğitim ve pratikle sonradan kazanılan, bir işi ustalıkla ve amaca uygun şekilde sonuçlandırma yetisidir.
İlgiBireyin belirli bir etkinliğe veya mesleğe karşı duyduğu yakınlık, hoşlanma ve ona öncelik tanıma eğilimidir.
KişilikBireyin çalışma yaşamındaki davranışlarını, tercihlerini ve çevresiyle etkileşimini belirleyen kalıcı özellikler bütünüdür.
JoHari PencereleriKişisel farkındalığı artırmak için kullanılan, kişinin kendisi ve başkaları tarafından bilinen/bilinmeyen özelliklerini gösteren 2x2'lik bir matristir.
Genel ZekâSpearman tarafından ortaya atılan, zekânın sayısal değerlerle ifade edilebilen tek bir bilişsel kapasite olduğunu savunan görüştür.
Çoklu ZekâGardner tarafından geliştirilen, zekânın dilsel, mantıksal, bedensel gibi sekiz farklı bağımsız türden oluştuğunu belirten yaklaşımdır.
Duygusal ZekâGoleman'ın popülerleştirdiği; duyguları tanımlama, kullanma, anlama ve yönetme becerilerini kapsayan, iş performansını artıran yetkinliktir.
A Tipi KişilikRekabetçi, sabırsız, mükemmeliyetçi ve başarı odaklı bireylerdir; kalp sağlığı sorunlarına yatkınlıkları daha yüksektir.
B Tipi KişilikA tipinin aksine daha sakin, sabırlı, rekabet düzeyi düşük ve rahat bir çalışma temposunu tercih eden kişilik tipidir.
İç Kontrol OdağıBireyin başarı veya başarısızlığını kendi çabalarıyla ilişkilendirdiği, özgüveni yüksek bir kişilik özelliğidir.
Dış Kontrol OdağıBireyin sonuçları şans, kader veya dışsal faktörlere bağladığı, kontrolün kendisinde olmadığını düşündüğü kişilik özelliğidir.
RIASECHolland'ın meslek tercihi kuramındaki altı kişilik tipinin (Gerçekçi, Araştırmacı, Sanatçı, Sosyal, Girişimci, Geleneksel) baş harflerinden oluşan kısaltmadır.
TarlakuşuSabah saatlerinde yüksek enerjiye sahip, erken kalkan ve özdisiplini yüksek olan 'sabah insanı' tipidir.
Gece KuşuAkşam saatlerinde aktif olan, yaratıcı ancak geleneksel çalışma saatlerine uyumda zorlanan 'gece insanı' tipidir.
Kamusal BenlikJoHari Pencereleri'nde hem kişinin hem de başkalarının bildiği, 'arena' olarak da adlandırılan açık alandır.
Kör BenlikKişinin farkında olmadığı ancak başkalarının o kişi hakkında bildiği 'kör nokta' olarak adlandırılan alandır.
Özel BenlikKişinin kendisi hakkında bildiği ancak başkalarıyla paylaşmadığı 'saklı alan' olarak adlandırılan alandır.

Diğer Önemli Bilgiler

Goleman ve Duygusal Zekâ

1995 yılında yayınladığı kitapla duygusal zekânın iş performansını artırdığını savunmuş ve bu kavramı popülerleştirmiştir.

A Tipi Kişilik Araştırması

Yapılan bir araştırmada, kalp krizi geçiren hastaların %69'unun A tipi kişilik özelliğine sahip olduğu tespit edilmiştir.

Thurstone'un Zekâ Yaklaşımı

Genel zekâya itiraz ederek zekânın akıl yürütme, sözel kavrama ve sayısal yetenek gibi yedi birincil yetenekten oluştuğunu ileri sürmüştür.

Sternberg'in Üçlü Zekâsı

Başarılı zekâyı analitik, yaratıcı ve pratik zekâ olarak üç boyutta incelemiştir. Kültürel farklılıkların zekâ üzerindeki etkisini vurgular.

Jung ve Eysenck

İçedönük-dışadönük kişilik sınıflandırmasını ilk kullanan Jung, bu tanımın yaygınlaşmasını sağlayan ise Eysenck olmuştur.

Holland'ın RIASEC Modeli

Kariyer başarısının kişi ve iş çevresi arasındaki uyuma bağlı olduğunu savunan, altı kişilik tipine dayalı bir kuramdır.

Gece Kuşu Dönüşümü

Gece insanlarının önemli bir bölümü 50'li yaşlardan itibaren biyolojik ritim değişikliğiyle sabah insanına dönüşmeye başlar.

İç Kontrol Odaklıların Başarısı

Araştırmalar, iç kontrol odaklı bireylerin kariyerlerinde daha üst basamaklara çıktığını ve daha yüksek ücret aldığını göstermektedir.

Tarlakuşu Özellikleri

Sabah erken kalkarlar, özdisiplinleri yüksektir, iyimserdirler ve günün erken saatlerinde daha dinamik bir performans sergilerler.

Sanatçı Kişilik Tipi (Holland)

İçedönük, duygulu ve hassastırlar. Estetiğe düşkün olup, özgürce ifade edebilecekleri tiyatro, resim veya yazarlık gibi işleri tercih ederler.

Girişimci Kişilik Tipi (Holland)

İnsanları ikna etme ve yönetme becerileri yüksektir. Liderlik rollerini severler ve genellikle avukatlık, yöneticilik gibi işlerde başarılı olurlar.

Sınavda Dikkat Et

  • Holland'ın RIASEC modelindeki 6 kişilik tipini ve bunların örnek mesleklerini mutlaka ezberleyin; sınavda eşleştirme sorusu gelme ihtimali yüksektir.
  • A ve B tipi kişilik özelliklerini karşılaştırırken A tipinin 'sabırsız/rekabetçi', B tipinin 'sabırlı/sakin' olduğunu unutmayın.
  • JoHari Pencereleri'ndeki 4 alanın (Kamusal, Kör, Özel, Bilinmeyen) kim tarafından bilindiğini bir matris üzerinde görselleştirerek çalışın.
  • Tarlakuşu ve Gece Kuşu özelliklerini karşılaştırırken, gece kuşlarının yaratıcı/zeki olmalarına rağmen sabah odaklı örgütlerde uyum sorunu yaşadığını hatırlayın.
  • İç ve dış kontrol odaklıların başarıyı neye bağladıklarını (iç: çaba, dış: şans/kader) ayırt etmek, çalışma yaşamı sorularını çözmenizi kolaylaştırır.
  • Gardner'ın çoklu zekâ türleri ile Sternberg'in üçlü zekâ kuramını birbirine karıştırmayın; Gardner 8 tür, Sternberg ise 3 tür (analitik, yaratıcı, pratik) tanımlar.