← Ünite 9
Çalışma Psikolojisi

Ünite 9: İş ve Meslek Seçiminde Etkili İşe ve Mesleğe Özgü Özellikler ile Sosyolojik Faktörler

Türkiye Mesleki İtibar Araştırması
Sunar vd. tarafından yürütülen bu araştırma, Türkiye'de mesleki itibarın kaynaklarını inceleyen en kapsamlı çalışmadır. Araştırma, mesleğin kimlik, gelir ve hayat tarzı üzerindeki belirleyici etkisini ortaya koymuştur.
İyi Bir İşin İlk 5 Özelliği
Türkiye'de yapılan araştırmalara göre iyi bir işin özellikleri sırasıyla; iyi bir ücret, iş garantisi, kaza/ölüm riski içermemesi, stresin az olması ve uygun çalışma saatleridir.
Tıp Fakültesi Araştırması
Omay (2009) tarafından yapılan çalışmada, tıp öğrencilerinin %87.3'ü mesleği 'insanlara faydalı olmak' için seçtiğini belirtse de, tercihlerinin altında prestij ve güç gibi faktörlerin yattığı yorumlanmıştır.
Adam Smith ve Tüketim
Adam Smith, 18. yüzyılda bireylerin sadece temel ihtiyaçlarını değil, toplumda itibar görmek için geleneksel tüketim kalıplarını (keten gömlek, deri ayakkabı gibi) karşılaması gerektiğini vurgulamıştır.

Anahtar Kavramlar

İşBir sonuç elde etmek veya geçim sağlamak için güç harcayarak yapılan her türlü çalışma ve etkinliktir. Örneğin, bir arkeoloğun bankada gişe yetkilisi olarak çalışması onun yaptığı 'iştir'.
MeslekBelli bir eğitim süreciyle kazanılan, sistemli bilgi ve becerilere dayalı, kuralları belirlenmiş uzmanlık alanıdır. Örneğin, saç kesme becerisini eğitimle belgelendiren birinin mesleği berberliktir.
KariyerBir meslekte zaman ve çalışma ile elde edilen aşama, başarı ve uzmanlık düzeyidir. Örneğin, bir bankacının yıllar içinde genel müdürlüğe yükselmesi kariyer sürecidir.
StatüBireyin toplum içerisindeki yerini, onurunu ve prestijini belirleyen bir simgedir. Örneğin, bir profesörün toplumsal itibarının yüksek olması statüsüyle ilgilidir.
Sosyal KarşılaştırmaBireylerin özsaygılarını oluşturmak için kendilerini diğer bireylerle mukayese etme sürecidir. Örneğin, bir çalışanın aynı işi yapan arkadaşıyla maaşını kıyaslamasıdır.
Sosyal KategorileştirmeBireylerin cinsiyet, etnik köken veya meslek gibi özelliklerine göre gruplandırılmasıdır. Örneğin, toplumun insanları 'mavi yakalı' ve 'beyaz yakalı' olarak ayırmasıdır.
Kalıpyargı (Stereotip)Belirli bir gruba ilişkin bilgi boşluklarını dolduran, önceden oluşturulmuş sabit imgelerdir. Örneğin, 'Almanlar ciddidir' düşüncesi bir kalıpyargıdır.
ÖnyargıBir kişiyi veya fikri, önceden bilgi sahibi olmaksızın sadece belirli bir gruba ait olduğu için yargılamaktır. Örneğin, kadın olduğu için birinin matematiksel işlerde başarısız olacağını varsaymak.
Aktif StatüBireyin kendi çabası ve çalışmasıyla kazandığı statüdür. Örneğin, üniversiteyi bitirip doktor unvanı almak aktif statüdür.
Pasif StatüBireyin doğuştan gelen özellikleri ile kazandığı statüdür. Örneğin, bir kişinin belirli bir aileye veya etnik gruba doğması pasif statüdür.
Statü YatırımıBireyin toplumda daha yüksek bir konuma ulaşmak için eğitim gibi süreçlere yaptığı yatırımdır. Örneğin, yüksek lisans yaparak uzmanlaşmak bir statü yatırımıdır.
Pis İşToplumsal olarak ihtiyaç duyulan ancak insanların yapmaya pek istekli olmadığı, düşük itibarlı işlerdir. Örneğin, çöp toplama işi Hughes tarafından 'pis iş' olarak nitelendirilmiştir.
Tüketim ToplumuStatünün üretimden ziyade tüketim gücüyle belirlendiği toplum yapısıdır. Örneğin, bir Genel Müdür'ün markalı kıyafetler giymesinin beklenmesi tüketim toplumu göstergesidir.
Kendini Gerçekleştiren KehanetBireyin bir durumun nasıl sonuçlanacağına dair beklentisinin, o sonuca neden olacak davranışları tetiklemesidir. Örneğin, başarısız olacağına inanan öğrencinin çalışmayıp gerçekten başarısız olmasıdır.
Cam Tavan SendromuÇalışma yaşamında dezavantajlı grupların kariyer basamaklarını tırmanırken karşılaştıkları görünmeyen engellerdir. Örneğin, kadınların üst düzey yönetici pozisyonlarına gelmesinin engellenmesi.
Referans GrubuBireyin kendini eşit gördüğü ve davranışlarını, başarılarını örnek aldığı gruptur. Örneğin, bir öğrencinin mezuniyet sonrası kendisiyle aynı okuldan mezun olanları örnek almasıdır.
Pozitif StatüWeber'e göre mülkiyet sahibi olmanın sağladığı toplumsal itibardır. Örneğin, zengin bir iş insanının toplumda saygın görülmesi.
Negatif StatüWeber'e göre mülkiyetten yoksun olmanın getirdiği toplumsal konumdur. Örneğin, mülksüz birinin toplumda düşük bir itibar görmesi.
Sosyal KimlikBireyin ait olduğu gruplar üzerinden kendini tanımlama biçimidir. Örneğin, birinin kendini 'öğretmen' olarak tanımlayıp bu mesleğin gerektirdiği gibi davranmasıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Bilim İnsanı Kalıpyargısı

Çermik (2013) tarafından yapılan çalışmada, bilim insanı; gözlüklü, dağınık saçlı, beyaz önlüklü, yaşlı bir erkek ve asosyal biri olarak tanımlanmıştır.

Sosyal Bilimci Algısı

Öztürk Demirbaş ve Coşkun (2014) çalışmasında, sosyal bilimciler; yaratıcı, zeki, gözlemci ve şık giyimli kişiler olarak tanımlanmış, belirli bir cinsiyet kalıbı bulunmadığı görülmüştür.

Cerrah ve Çocuk Örneği

Schacter vd. (2016) tarafından aktarılan bu örnekte, kazadaki çocuğun ameliyatına giren cerrahın 'bu benim oğlum' demesi üzerine, insanların cerrahı otomatik olarak erkek varsaydığı için annesi olduğunu anlayamadığı gösterilmiştir.

Tutkun ve Koç Araştırması

2008 yılında yapılan bu araştırmada, öğretmenlik mesleği en yüksek düzeyde olumlu kalıpyargılarla, müteahhitlik mesleği ise en yüksek düzeyde olumsuz kalıpyargılarla ilişkilendirilmiştir.

Weber'in Statü Boyutları

Max Weber, toplumsal itibarı yaşam tarzı, resmi eğitim süreci ve doğuştan gelen veya meslekten gelen itibar olmak üzere üç boyutta ele almıştır.

Thomas Teoremi

Merton tarafından geliştirilen 'eğer insanlar olayları gerçek olarak kabul ederse, sonuçta bunlar gerçekleşir' ilkesine dayanan kendini gerçekleştiren kehanet kavramının temelidir.

20. Yüzyılın İkinci Yarısı

Ekonominin odak noktasının üretimden tüketime kaydığı dönemdir. Bu tarihten itibaren statünün kaynağı da tüketim gücüyle ilişkilendirilmeye başlanmıştır.

TDK Tanımları

Türk Dil Kurumu'na göre 'iş' 19 farklı şekilde tanımlanırken, 'meslek' sistemli bilgi ve beceriye dayalı, kuralları belirlenmiş bir faaliyet olarak tanımlanır.

De Botton'un Kimlik Görüşü

De Botton, modern toplumda yeni tanışılan kişilere sorulan en ısrarlı sorunun 'ne iş yaptıkları' olduğunu belirterek, işin kimlik üzerindeki baskın etkisine dikkat çeker.

Hughes ve Pis İş

Hughes, toplumsal olarak yapılması zorunlu ancak kimsenin yapmak istemediği işleri 'pis iş' olarak tanımlayarak, bu işlerin düşük statüyle ilişkisini vurgulamıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • İş ve meslek kavramlarını birbirinin yerine kullanmayın; iş geçim faaliyetidir, meslek ise eğitimli uzmanlıktır.
  • Statünün üretimden tüketime kaydığını unutmayın; modern toplumda prestij tüketim gücüyle ölçülür.
  • Referans gruplarını iyi anlayın; kıskançlık ve tatminsizlik genellikle 'eşit' görülen kişilerin başarısıyla tetiklenir.
  • Kalıpyargıların otomatik işlediğini hatırlayın; cerrah örneği gibi, zihnin otomatik olarak cinsiyet veya rol ataması yaptığını unutmayın.
  • Kendini gerçekleştiren kehanet kavramını 'beklenti = davranış = sonuç' formülüyle kodlayın.