← Ünite 12
İktisada Giriş 2

Ünite 12: DÖVİZ PİYASASI

Bretton Woods Dönemi (1943-1973)
İkinci Dünya Savaşı sonrasında uluslararası ekonomik düzeni saptamak üzere 44 ülkenin katılımıyla ABD'de toplanan konferansla kurulmuştur. Bu sistemde 1 ons altın 35 ABD dolarına eşitlenmiş ve diğer tüm paralar dolara endekslenmiştir.
Smithsonian Antlaşması (1971)
Doların altın konvertibilitesinin durdurulmasının ardından imzalanmıştır. Antlaşmayla dolar %7,89 devalüe edilmiş, %10'luk ithalat vergisi kaldırılmış ve dalgalanma marjı %1'den %2,5'e çıkarılmıştır.
Altın Standardının Altın Çağı (1870-1914)
Birinci Dünya Savaşı'na kadar yaklaşık yarım yüzyıl boyunca uygulanan bu sistemde, ülkeler arasındaki ödemeler dengesi otomatik altın giriş ve çıkışlarıyla kendiliğinden sağlanmıştır.
1929 Dünya Ekonomik Buhranı
Büyük Buhran olarak adlandırılan bu kriz döneminde, ülkeler yaşadıkları derin ekonomik sarsıntılar ve işsizlik sorunları nedeniyle altın standardı sistemini tamamen terk etmişlerdir.

Anahtar Kavramlar

Döviz KuruBir ülke parasının diğer bir ülke parası cinsinden ifade edilen fiyatıdır. Örneğin, serbest piyasada 1 ABD dolarının kaç Türk lirası ettiğini gösteren oran döviz kurunu oluşturur.
ArbitrajAynı anda farklı piyasalarda oluşan fiyat farklarından yararlanarak, dövizi ucuz olduğu piyasadan alıp pahalı olduğu piyasada eş zamanlı satarak risk üstlenmeden kâr elde etme işlemidir.
SpekülasyonGelecekteki kur değişimlerini tahmin ederek, belirli bir risk üstlenmek suretiyle zaman içindeki fiyat farklılıklarından kâr sağlamaya yönelik döviz alım-satım işlemidir.
Sabit Kur SistemiBir ülke parasının diğer ülke paraları karşısındaki değerinin piyasa koşullarından bağımsız olarak doğrudan hükümet veya merkez bankası tarafından belirlendiği ve korunduğu sistemdir.
Esnek Kur SistemiBir ülke parasının yabancı paralar karşısındaki değerinin döviz piyasasındaki arz ve talep koşullarına göre serbestçe belirlendiği, hükümet müdahalesinin olmadığı sistemdir.
Altın Standardı Sistemi1870-1914 yılları arasında uygulanan, her ülkenin kendi para birimini belirli bir ayar ve ağırlıktaki altın miktarı olarak tanımladığı ve paraların altına serbestçe dönüştürülebildiği sabit kur sistemidir.
Bretton Woods Sistemi1944 yılında kurulan, ABD dolarının altına, diğer ülke paralarının ise dolara sabitlendiği ve kurların sadece %1 oranında dalgalanmasına izin verilen ayarlanabilir sabit kur sistemidir.
SDR (Özel Çekme Hakları)IMF tarafından üye ülkelerin likidite ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla yaratılan, karşılığı olmayan, 'kağıt altın' olarak da adlandırılan uluslararası bir rezerv ve hesap birimidir.
KonvertibiliteBir ülke parasının döviz piyasasında hiçbir kısıtlama, miktar sınırı veya izin şartı olmaksızın diğer ülke paralarına ya da altına serbestçe dönüştürülebilmesi özelliğidir.
Kambiyo DenetimiÖdemeler bilançosu açıklarını önlemek amacıyla hükümetin döviz alım-satım işlemlerini, miktarını ve kurlarını tamamen kendi kontrolü ve izni altına alması uygulamasıdır.
Temiz DalgalanmaMüdahaleli esnek kur sisteminde, merkez bankasının sadece kısa vadeli istikrar bozucu sermaye hareketlerini önlemek ve piyasa düzenini korumak amacıyla yaptığı müdahale biçimidir.
Kirli DalgalanmaMüdahaleli esnek kur sisteminde, para otoritesinin piyasa güçlerinin etkinliğini azaltarak döviz kurunu kendi belirlediği hedef bir düzeyde tutmak amacıyla piyasaya müdahale etmesidir.
Avrupa Para Sistemi (APS)1979 yılında Avrupa Ekonomik Topluluğu üyesi ülkeler arasında istikrarlı bir para alanı oluşturmak ve döviz kuru dalgalanmalarını sınırlandırmak amacıyla kurulan sistemdir.
ECU (Avrupa Para Birimi)Avrupa Para Sistemi'ne üye ülkelerin ulusal paralarının belirli ağırlıklarla bir araya getirilmesiyle oluşturulmuş, Euro öncesi kullanılan ortak para sepetidir.
Maastricht Antlaşması1992 yılında imzalanan, Avrupa Birliği üyesi ülkelerin tek para birimi olan Euro'ya geçiş sürecini ve parasal birliğin hukuki çerçevesini belirleyen antlaşmadır.

Diğer Önemli Bilgiler

Euro'nun Tedavüle Girişi (1 Ocak 2002)

Parasal birliğe katılımı onaylanan 11 Avrupa ülkesinin ulusal paraları bu tarihte tamamen tedavülden kalkmış ve Euro ortak nakit para birimi olarak kullanılmaya başlanmıştır.

Maastricht Antlaşması Tarihi (1992)

Avrupa Birliği üyesi ülkelerin tek para birimi sistemine geçişini karara bağlayan ve parasal birliğin kriterlerini belirleyen tarihi antlaşmadır.

Parasal Birliğin İlk Üyeleri (1998)

1998 yılında aralarında Almanya, Fransa, İtalya ve Hollanda'nın da bulunduğu 11 ülkenin parasal birliğe katılımı resmen onaylanmış; İngiltere, İsveç ve Danimarka ise dışarıda kalmıştır.

Yunanistan'ın Parasal Birlik Dışında Kalması

1998 yılındaki ilk aşamada Yunanistan, Maastricht Antlaşması'nda öngörülen gerekli ekonomik koşulları ve yakınsama kriterlerini yerine getiremediği için parasal birliğin dışında bırakılmıştır.

SDR'nin Karşılıksız Yapısı

IMF tarafından yaratılan Özel Çekme Hakları (SDR) için üye ülkeler fona herhangi bir altın veya ulusal para ödemezler; bu kaynak tamamen karşılıksız bir likidite desteğidir.

Avrupa Para Sisteminde İtalyan Lireti İstisnası

1979'da kurulan Avrupa Para Sistemi'nde üye ülke paraları için dalgalanma marjı %2,5 olarak belirlenmişken, İtalyan Lireti'ne özel olarak %6'lık daha geniş bir dalgalanma marjı tanınmıştır.

ABD'nin 1973 Yılı Devalüasyonu

Smithsonian Antlaşması'na rağmen dış açıkları önleyemeyen ABD, 1973 yılında doların dış değerini bir kez daha %5 oranında düşürmüş ve bu gelişme Bretton Woods sisteminin tamamen çökmesine yol açmıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Arbitraj ve Spekülasyon farkına dikkat edin: Arbitraj risksiz ve eş zamanlıdır; spekülasyon ise geleceğe yöneliktir ve risk içerir.
  • Bretton Woods sisteminin 'ayarlanabilir sabit kur' olduğunu ve devalüasyon limitinin %10 olduğunu, üzerindeki oranlar için IMF izni gerektiğini unutmayın.
  • SDR'nin IMF tarafından yaratılan karşılıksız bir likidite kaynağı (kağıt altın) olduğunu sınavda mutlaka hatırlayın.
  • Euro'ya geçiş sürecinde Maastricht Antlaşması'nın (1992) ve fiili tedavül tarihinin (1 Ocak 2002) kronolojik sırasına dikkat edin.
  • Temiz ve kirli dalgalanma ayrımını iyi yapın: Merkez bankası kuru belirli bir düzeyde tutmak için müdahale ediyorsa bu 'kirli' dalgalanmadır.
  • Altın Standardı Sistemi'nde ödemeler dengesinin otomatik olarak kendiliğinden sağlandığını ve bu sistemin 1914 Birinci Dünya Savaşı ile terk edildiğini unutmayın.