Doğal halde bulunan, üretilen, herhangi bir işlem sırasında kullanılan veya atıklar da dahil olmak üzere ortaya çıkan, bizzat üretilmiş olup olmadığına ve piyasaya arz olunup olunmadığına bakılmaksızın her türlü element, bileşik veya karışımlar kimyasal madde olarak tanımlanmaktadır. Bu maddelerin üretilmesi, işlenmesi, kullanılması, depolanması, taşınması, atık ve artıkların arıtılması veya uzaklaştırılması işlemleri ise kimyasal maddelerin kullanıldığı işlemler olarak adlandırılır. Günümüzde dünyada on milyonun üzerinde farklı türde kimyasal bulunmakta ve her yıl binin üzerinde yeni kimyasal piyasaya arz edilmektedir. Bu durum, çalışma hayatında ve günlük yaşamda kimyasal risk etmenlerine karşı çok daha bilinçli ve tedbirli olunmasını zorunlu kılmaktadır. Kimyasal risklerin doğru analiz edilebilmesi için mevzuatta geçen bazı kritik tanımların bilinmesi gerekir. Örneğin, alerjik madde; solunduğunda veya cilde nüfuz ettiğinde aşırı derecede hassasiyet meydana getirme özelliği olan ve daha sonra maruz kalınması durumunda karakteristik olumsuz etkilerin ortaya çıkmasına neden olan maddelerdir. Aşındırıcı madde ise canlı doku ile temasında, dokunun tahribatına neden olabilen maddeleri ifade eder. Kimyasalların havadaki konsantrasyon sınırlarını belirlemek amacıyla kullanılan TWA (8 saatlik zaman ağırlıklı ortalama) ve STEL (15 dakikalık sürede aşılmaması gereken maruziyet üst sınırı) gibi terimler, çalışanların solunum bölgesindeki maruziyet düzeylerini kontrol altında tutmak için hayati öneme sahiptir. Tehlikeli kimyasal maddeler; patlayıcı, oksitleyici, çok kolay alevlenir, kolay alevlenir, alevlenir, toksik, çok toksik, zararlı, aşındırıcı, tahriş edici, alerjik, kanserojen, mutajen, üreme için toksik ve çevre için tehlikeli özelliklerden bir veya birkaçına sahip maddeleri kapsar. Bu maddelerin takibi için CAS Numarası (Kimyasal Kuramlar Servisi numarası), EC Numarası (Avrupa Komisyonu numarası) ve IUPAC (Uluslararası Temel ve Uygulamalı Kimya Birliği adı) gibi uluslararası standart kimlik tanımlayıcıları kullanılır. Kimyasalların elleçlenmesi ise, maddenin asli niteliklerini değiştirmeden istiflenmesi, yerinin değiştirilmesi, büyük kaplardan küçük kaplara aktarılması, kapların yenilenmesi, karıştırılması ve benzeri işlemleri ifade eder. Kimyasallar tehlike türlerine göre üç ana başlık altında sınıflandırılır. Birinci grup; ani, tekrarlanan veya uzun süreli maruziyet sonunda sağlığa zararlı olanlar (toksik, kanserojen, mutajen, aşındırıcı vb.) olarak tanımlanır. İkinci grup; fiziksel ve kimyasal özellikleri nedeniyle zarar verme riski taşıyanlar (patlayıcı, oksitleyici, alevlenebilir vb.) olarak ayrılır. Üçüncü grup ise çevreye zarar verenler, yani canlı organizmalar için zehirli olan ve doğada birikim yaratan kalıcı kimyasal artıklardır. Yasal olarak tüm kimyasalların etiketlenmesi ve Malzeme Güvenlik Bilgi Formlarının (MGBF/MSDS) kimyasal ile birlikte kullanıcıya sunulması zorunludur. Malzeme Güvenlik Bilgi Formu (MGBF), kimyasal maddeyi taşıyan, depolayan, kullanan ve üretiminde çalışan herkesin mevcut kimyasalın tehlikelerini doğru değerlendirmesi için kullanılan 16 maddelik standart bir belgedir. Bu formda kimyasalın adı, bileşimi, tehlike tanıtımları, ilk yardım ve yangınla mücadele tedbirleri, kullanım ve depolama şekli, fiziksel ve kimyasal özellikleri (erime, kaynama, parlama noktaları vb.), toksikolojik ve ekolojik bilgiler yer alır. MGBF'lerin Türkçe olarak hazırlanması ve kimyasal madde ilk defa alındığında veya formda bir değişiklik yapıldığında tedarikçi tarafından kullanıcıya ücretsiz olarak verilmesi yasal bir yükümlülüktür. Kimyasalların depolanması sürecinde en kritik kural, birbiriyle etkileşen (reaksiyona giren, zararlı gaz çıkaran veya ısı açığa çıkaran) kimyasalların yan yana konulmamasıdır. Depolama alanlarında sağlık ve güvenlik işaretleri eksiksiz bulunmalı, etiketsiz ve tanımsız kaplar kesinlikle bulundurulmamalıdır. Depolama açık havada yapılacaksa atmosferik şartlar dikkate alınmalı; kapalı depolarda ise nem, sıcaklık kontrolü ve yeterli havalandırma sağlanmalıdır. Dökülmelere karşı absorban malzemeler hazır tutulmalı, göz ve vücut duşları kurulmalı ve raflı depolamada malzemelerin düşmesini önleyecek bariyerler kullanılmalıdır. Kimyasallar vücuda alındıklarında birbirleriyle etkileşime girerek fizyolojik tepkilerini üç farklı şekilde gösterebilirler. Bağımsız etki; her iki maddenin birbirinden tamamen ayrı, bağımsız fizyolojik etkide bulunmasıdır. Sinerjik etki ise aynı organda aynı yönde ve aynı şekilde etki gösterdiklerinde ortaya çıkar ve kendi içinde ikiye ayrılır: Additif etki ve Potansiyalizasyon. Additif etkide, iki kimyasalın toplam etkisi, ayrı ayrı gösterdikleri etkilerin toplamına eşittir. Potansiyalizasyonda ise bir kimyasal diğerinin etkisini katlayarak artırır; örneğin asbeste maruz kalan birinin sigara içmesi durumunda akciğer kanseri riskinin 40 kat artması bu duruma örnektir. Antagonizma ise bir kimyasalın etkisinin diğeri tarafından ortadan kaldırılmasıdır ve bu durum panzehir (antidot) geliştirilmesinde kullanılır. İşveren, tehlikeli kimyasal maddelerle çalışmalarda risk değerlendirmesi yapmak ve riskleri kaynağında önlemekle yükümlüdür. Öncelikli olarak ikame yöntemi uygulanmalı, yani tehlikeli kimyasal madde yerine tehlikesiz veya daha az tehlikeli olan bir madde kullanılmalıdır. İkame yöntemi uygulanamıyorsa, uygun proses ve mühendislik kontrol sistemleri seçilmeli, toplu koruma önlemleri (yeterli havalandırma vb.) uygulanmalı ve son çare olarak kişisel korunma yöntemlerine başvurulmalıdır. İşyerinde parlayıcı ve patlayıcı maddelerin tehlikeli konsantrasyonlara ulaşması önlenmeli ve yangına sebep olabilecek tutuşturucu kaynaklar ortamdan uzaklaştırılmalıdır. Çalışanların sağlık gözetimi kapsamında, risk altında olduğu saptanan çalışanlar uygun sağlık gözetimine tabi tutulur. Biyolojik sınır değeri bulunan tehlikeli kimyasallarla çalışmalarda özel prosedürlere uygun sağlık gözetimi yapılır ve her çalışan için kişisel sağlık ve maruziyet kayıtları tutularak güncellenir. Bu kayıtlar gizlilik esasına uygun olarak muhafaza edilir ve işyerinin faaliyetinin sona ermesi halinde Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) il müdürlüğüne teslim edilir. Sağlık gözetimi sonucunda olumsuz bir durum veya sınır değer aşımı tespit edilirse, risk değerlendirmesi yenilenir ve çalışan maruziyet riski olmayan başka bir işe kaydırılır. Yanıcı maddelerin gaz, buhar, sis ve tozlarının atmosferik şartlar altında hava ile oluşturduğu ve herhangi bir tutuşturucu kaynakla temasında tümüyle yanabilen karışımlar patlayıcı ortam olarak tanımlanır. İşveren, patlayıcı ortam oluşmasını önlemek, bu mümkün değilse ortamın tutuşmasını engellemek ve patlamanın zararlı etkilerini azaltacak teknik ve organizasyonel önlemleri almakla yükümlüdür. Patlayıcı ortam oluşabilecek yerler, patlayıcı ortamın oluşma sıklığı ve devam etme süresi esas alınarak bölgelere (Zone) ayrılır. Gaz, buhar ve sisler için Bölge 0 (sürekli/sık), Bölge 1 (ara sıra) ve Bölge 2 (normalde ihtimal dışı/kısa süreli) sınıflandırması yapılırken; tozlar için Bölge 20, Bölge 21 ve Bölge 22 sınıfları kullanılır. İşveren, patlama riskini değerlendirerek bir 'Patlamadan Korunma Dokümanı' hazırlamak zorundadır. Bu dokümanda patlama risklerinin belirlendiği, alınacak önlemler, tehlikeli yerlerin sınıflandırılması, ekipmanların uygunluğu ve çalışma izin sistemleri yazılı olarak yer alır. Patlamadan korunma dokümanı, işin başlamasından önce hazırlanmalı ve işyerinde, ekipmanda veya iş organizasyonunda önemli bir değişiklik yapıldığında güncellenmelidir. Patlayıcı ortam oluşabilecek yerlerin girişine üçgen şeklinde, siyah kenarlı, sarı zemin üzerine siyah yazılı özel patlama uyarı işareti yerleştirilmelidir. Patlayıcı ortamlarda kullanılacak ekipmanlar, Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemlerle İlgili Yönetmelik (94/9/AT) hükümlerine uygun olarak seçilmelidir. Bölge 0 ve Bölge 20'de sadece Kategori 1 ekipmanlar kullanılabilirken; Bölge 1 ve Bölge 21'de Kategori 1 veya 2; Bölge 2 ve Bölge 22'de ise Kategori 1, 2 veya 3 ekipmanlar tercih edilebilir. Ayrıca statik elektrik oluşumunu önlemek amacıyla çalışanlara uygun malzemeden yapılmış antistatik kişisel koruyucu donanımlar ve ayakkabılar verilmesi zorunludur. Yangın, yanıcı maddelerin belirli bir ısı seviyesinde oksijen ile birleşerek kontrol dışı yanması olayıdır. Yangının oluşması için yanıcı madde, ısı ve oksijenin (en az %14-16 oranında) bir arada bulunması gerekir; bu duruma yangın üçgeni denir. Isı transferi direkt temas (kondüksiyon), hava yoluyla taşıma (konveksiyon) ve ışıma (radyasyon) olmak üzere üç yolla gerçekleşir. Yanma olayı ise yavaş yanma, kendiliğinden yanma, hızlı yanma ile parlama ve patlama şeklinde yanma olmak üzere dört farklı şekilde meydana gelebilir. Yangınlar, yanan maddenin cinsine göre A (katı), B (sıvı), C (gaz) ve D (hafif metaller) olmak üzere dört sınıfta değerlendirilir. Yangın söndürmede en yaygın kullanılan madde sudur. Su, yüksek ısı alma kapasitesiyle soğutma yaparken buharlaşarak oksijenin önünü keser ve boğma etkisi yaratır; ancak elektrik ve kimyasal yangınlarında iletkenliği nedeniyle kullanılmamalıdır. Karbondioksitli (CO2) söndürücüler, B sınıfı sıvı ve elektrik yangınlarında etkili bir boğucu gazdır. Kuru kimyasal tozlu söndürücüler (örneğin amonyum fosfat esaslı çok amaçlı tozlar) A, B, C ve D sınıfı yangınlarda çok etkilidir. Köpüklü söndürücüler ise sıvı yangınlarında (B sınıfı) yüzeyi kaplayarak oksijenle teması kesen en ideal söndürme aracıdır. Yangınla mücadele beş temel adımda planlanır: Yangın çıkmasının önlenmesi, yangının kısa sürede tespiti (dedektörler), yangının yayılmasının önlenmesi (yangın kapıları, damperler), yangının söndürülmesi (sprinkler, söndürme cihazları) ve yangın sırasında güvenli tahliye (acil çıkış yolları ve yönlendirmeler). Yangına müdahale edilirken rüzgar arkaya alınmalı, yanan madde sıvı değilse doğrudan söndürücü madde yangının merkezine püskürtülmelidir. Elektrik kaynaklı yangınlarda elektrik akımı kesilmeden kesinlikle su ile müdahale edilmemelidir.