İş sağlığı ve güvenliği (İSG) alanındaki temel sorumluluk ve yükümlülükler doğrudan işverene yüklenmiştir. Her ne kadar iş kazaları ve meslek hastalıklarının meydana gelmesinde insan odaklı hataların payı yüksek olsa da, işyerinde doğru, işlevsel ve sürdürülebilir bir İSG organizasyonu kurmak tamamen işverenin sorumluluğundadır. Bu sorumluluğun en üst düzeydeki dayanağı Anayasa'nın 17. maddesidir. Anayasa'nın bu maddesi tüm vatandaşların yaşama hakkını, vücut bütünlüğünü, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkını teminat altına almaktadır. Anayasa'nın bağlayıcı yatay etkisi uyarınca işverenler, çalışanların yaşam hakkını korumak adına işyerinde her türlü İSG tedbirini almakla yükümlüdür. İşverenin İSG yükümlülükleri, çalışanın iş ile ilgili tüm sağlık ve güvenlik süreçlerini kapsar. Bu doğrultuda işveren; çalışanları her türlü risk ve tehlikeden koruyacak önlemleri almak, koruyucu donanımları sağlamak, eğitimler vermek, acil durum planlamaları yapmak, risk değerlendirmesi gerçekleştirmek, çalışanların sağlık gözetimini sağlamak ve İSG tedbirlerine uyulup uyulmadığını izleyip denetlemekle yükümlüdür. Ayrıca çalışana görev verirken, çalışanın sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğunu göz önünde bulundurmak ve yeterli bilgi ile talimat verilenler dışındaki çalışanların hayati tehlike bulunan alanlara girmesini engellemek de işverenin asli görevleri arasındadır. 1 Temmuz 2012 tarihinde yürürlüğe giren 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 417. maddesi ve 6331 sayılı İSG Kanunu hükümleri birlikte değerlendirildiğinde, işverenin işçiyi koruma borcunun kapsamı daha da netleşmektedir. İşverenler çalışanlarını sadece fiziksel, kimyasal ve biyolojik risklere karşı korumakla sınırlı değildir. İşçinin kişiliğini korumak, saygı göstermek, işyerinde dürüstlük ilkelerine uygun bir düzen sağlamak ve özellikle psikolojik ve cinsel tacize (mobbing) uğramalarını önlemek de işverenin borçları arasındadır. Bu durum, işçiyi koruma borcunun işçinin tüm kişilik değerlerini ve zihinsel bütünlüğünü kapsayacak şekilde genişletildiğini göstermektedir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında, işyerinde İSG organizasyonunun kurulmasının en önemli adımlarından biri İSG Kurulu oluşturulmasıdır. Kanuna göre; elli veya daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan uzun süren işlerin yapıldığı işyerlerinde İSG Kurulu kurulması zorunludur. Eski mevzuatta sadece sanayi işyerleri bu yükümlülük altındayken, yeni düzenleme ile sanayiden sayılma koşulu kaldırılmıştır. Böylece hastaneler, oteller, okullar ve büyük alışveriş merkezleri gibi hizmet sektöründe yer alan işyerleri de çalışan sayısı sınırını aşmaları durumunda kurul kurmakla yükümlü hale gelmişlerdir. İSG Kurulu'nun kurulmasında çalışan sayısının belirlenmesi hususunda bazı özel kurallar mevcuttur. İşyerinde geçici iş ilişkisiyle çalışan ödünç işçiler ve alt işveren işçileri, asıl işverenin elli kişilik çalışan sayısı hesabına dahil edilmezler. Ancak asıl işveren-alt işveren ilişkisinin bulunduğu ve işin altı aydan uzun sürdüğü durumlarda kurul koordinasyonu hayati önem taşır. Eğer asıl işverenin kurulu varsa ve alt işverenin kurul kurma zorunluluğu yoksa, alt işveren kurul kararlarının uygulanmasını sağlamak üzere kurula bir temsilci atar. Her ikisinin de ayrı ayrı kurul kurma sınırı altında kaldığı ancak toplam çalışan sayısının elliyi aştığı durumlarda ise koordinasyonu asıl işveren sağlamak kaydıyla ortak bir kurul oluşturulur. İSG Kurulu; işveren veya işveren vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, insan kaynakları veya idari işlerden sorumlu bir kişi, varsa sivil savunma uzmanı, varsa formen/ustabaşı ve çalışan temsilcisinden oluşur. Kurulun temel görevleri arasında; işyerine uygun İSG iç yönerge taslağı hazırlamak, mesleki tehlikeleri belirleyip işverene önerilerde bulunmak, meydana gelen iş kazaları ve meslek hastalıklarını inceleyerek rapor hazırlamak, acil durum önlemlerini planlamak ve çalışmaktan kaçınma hakkı taleplerini değerlendirerek karara bağlamak yer almaktadır. İşyeri Sağlık ve Güvenlik Birimi (İSGB), işyerinde İSG hizmetlerini yürütmek üzere kurulan, gerekli donanım ve personele sahip olan birimdir. 6331 sayılı Kanun uyarınca, işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanının tam süreli görevlendirilmesi gereken işyerlerinde İSGB kurulması zorunludur. Bu kapsamda; çok tehlikeli sınıfta 750 ve üzeri, tehlikeli sınıfta 1000 ve üzeri, az tehlikeli sınıfta ise 2000 ve üzeri çalışanı olan işyerlerinde tam süreli uzman ve hekim istihdam edilerek İSGB oluşturulmalıdır. İSGB'nin asıl işin yürütüldüğü mekanda ve giriş katta kurulması esastır. Bu birimde en az 8 metrekarelik uzman ve hekim odaları ile en az 12 metrekarelik bir ilk yardım ve acil müdahale odası bulunmalıdır. İSGB kurma yükümlülüğü bulunmayan veya kendi bünyesinde bu personeli istihdam edemeyen işverenler, İSG hizmetlerini dışarıdan yetkilendirilmiş kuruluşlardan satın alabilirler. Bu kapsamda hizmet sunan birimler Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimleri (OSGB) ve Yetkilendirilmiş Toplum Sağlığı Merkezleri (YTSM) olarak adlandırılır. OSGB'ler, işyerlerine İSG hizmeti sunmak üzere kurulan, en az bir tam süreli işyeri hekimi, bir iş güvenliği uzmanı ve bir diğer sağlık personeli istihdam eden, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş özel veya kamu kuruluşlarıdır. OSGB'ler, hizmet sundukları işyerlerinde sağlıklı ve güvenli bir ortam oluşturulması amacıyla risk analizi, çalışma ortamının gözetimi, çalışanların sağlık gözetimi, eğitimlerin verilmesi ve acil durum planlarının hazırlanması gibi konularda işverene yardımcı olurlar. OSGB'ler hizmet sunarken işyerindeki normal iş akışını aksatmamaya özen göstermek ve işyerinde mevcut bir İSG kurulu veya birimi varsa onlarla koordinasyon ve işbirliği içerisinde çalışmakla yükümlüdürler. İşverenler, çalışanların işyerinde maruz kaldıkları sağlık ve güvenlik risklerini dikkate alarak onları düzenli sağlık gözetimine tabi tutmak zorundadırlar. Sağlık gözetimi; işe girişlerde, iş değişikliklerinde, iş kazası veya meslek hastalığı sonrası işe dönüşlerde ve işin devamı süresince düzenli aralıklarla yapılmalıdır. Özellikle tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde çalışacak kişilerin yapacakları işe uygun olduklarını belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılmaları kesinlikle yasaktır. Bu raporlar işyeri hekiminden veya hizmet alınan OSGB bünyesindeki hekimlerden alınmalıdır. Sağlık gözetiminin periyodik muayene aralıkları işyerinin tehlike sınıfına göre belirlenmiştir. Buna göre periyodik muayeneler; az tehlikeli sınıftaki işyerlerinde en geç beş yılda bir, tehlikeli sınıftaki işyerlerinde en geç üç yılda bir, çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde ise en geç yılda bir defa tekrarlanmak zorundadır. İşyeri hekiminin gerekli görmesi durumunda bu süreler daha da kısaltılabilir. Bu muayenelerin temel amacı, çalışma ortamındaki risklerin çalışanların sağlığı üzerindeki olumsuz etkilerini erkenden tespit etmek ve önlem almaktır. İşverenlerin bir diğer kritik yükümlülüğü ise iş kazaları ve meslek hastalıklarının kayıt ve bildirimidir. İşveren, meydana gelen iş kazalarını kazadan sonraki üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumu'na (SGK) bildirmekle yükümlüdür. Aynı şekilde, kendisine bildirilen veya tespit edilen meslek hastalıklarını da öğrendiği günden itibaren üç iş günü içinde SGK'ya bildirmelidir. Sağlık hizmeti sunucuları ise kendilerine intikal eden iş kazalarını en geç on gün içinde, tanı koydukları meslek hastalıklarını ise yine en geç on gün içinde SGK'ya bildirmek zorundadır. Bu bildirimlerin süresinde yapılmaması durumunda işverenlere idari para cezası uygulanır. İşyerlerinde önleme ve koruma çalışmalarına rağmen meydana gelebilecek yangın, patlama, sabotaj, doğal afet gibi beklenmedik durumlar acil durum olarak değerlendirilir. İşveren, çalışma ortamını, kullanılan maddeleri ve çevre şartlarını dikkate alarak muhtemel acil durumları önceden belirlemek ve acil durum planlarını hazırlayarak düzenli tatbikatlar yapmakla yükümlüdür. Ayrıca acil durumlarla mücadele amacıyla tahliye, yangınla mücadele ve ilk yardım konularında uygun donanıma sahip ve eğitimli yeterli sayıda çalışanı destek elemanı olarak görevlendirmelidir. Destek elemanı görevlendirme sayıları işyerinin tehlike sınıfına göre belirlenmiştir. Çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde her 30 çalışana kadar, tehlikeli sınıftaki işyerlerinde her 40 çalışana kadar ve az tehlikeli sınıftaki işyerlerinde her 50 çalışana kadar arama-kurtarma-tahliye ve yangınla mücadele konularının her biri için en az birer destek elemanı görevlendirilmesi zorunludur. Bu sayıları aşan çalışan bulunması durumunda, aynı oranlar dahilinde ek destek elemanları görevlendirilir. Acil durum ekiplerinin kurulmuş olması işverenin bu konudaki genel sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. İlk yardımcı bulundurma zorunluluğu da benzer şekilde tehlike sınıflarına göre kademelendirilmiştir. Az tehlikeli işyerlerinde her 20 çalışan için en az 1 ilk yardımcı, tehlikeli işyerlerinde her 15 çalışan için en az 1 ilk yardımcı ve çok tehlikeli işyerlerinde her 10 çalışan için en az 1 ilk yardımcı bulundurulması zorunludur. İşveren ayrıca ilk yardım, acil tıbbi müdahale ve yangınla mücadele konularında işyeri dışındaki kuruluşlarla (itfaiye, ambulans vb.) irtibatı sağlayacak gerekli düzenlemeleri ve protokolleri de hayata geçirmelidir. İşverenler, işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması ve sürdürülebilmesi amacıyla çalışanlara ve çalışan temsilcilerine düzenli olarak İSG eğitimleri vermekle yükümlüdür. Bu eğitimler; işe başlamadan önce (oryantasyon), iş değişikliğinde, ekipman ve teknoloji değişikliklerinde ve risk değerlendirmesi sonuçlarına göre yeni risklerin ortaya çıkması durumunda tekrarlanmalıdır. Ayrıca herhangi bir sebeple işinden 6 aydan uzun süre uzak kalan çalışanlara işe geri dönüşlerinde yenileme eğitimi verilmesi zorunludur. Eğitimlerin periyotları ve asgari süreleri işyerinin tehlike sınıfına göre farklılık gösterir. Çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde yılda en az bir defa ve en az 16 saat, tehlikeli sınıftaki işyerlerinde iki yılda en az bir defa ve en az 12 saat, az tehlikeli sınıftaki işyerlerinde ise üç yılda en az bir defa ve en az 8 saat İSG eğitimi verilmesi zorunludur. Bu eğitimlerin maliyeti hiçbir şekilde çalışanlara yansıtılamaz ve eğitimlerde geçen süreler haftalık fiili çalışma süresinden sayılır. İSG eğitimleri; işyerinde görevli iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimleri tarafından verilebileceği gibi, üniversiteler, kamu kurumlarının eğitim birimleri, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları, Bakanlıkça yetkilendirilmiş eğitim kurumları ve OSGB'ler tarafından da verilebilir. Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerin yapıldığı işyerlerinde, yapılacak işe dair gerekli İSG eğitimini aldığını belgelemeyen çalışanların işe başlatılması veya çalıştırılması kanunen yasaklanmıştır. İşyerlerinde sağlıklı ve güvenli bir çalışma ortamının sürdürülebilmesi için alınan tedbirlerin düzenli olarak denetlenmesi gerekmektedir. İş kazalarının nedenleri incelendiğinde; tehlikeli çalışma koşulları, tehlikeli davranışlar ve denetim eksikliği ön plana çıkmaktadır. Türkiye'de İSG denetimleri genel olarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na bağlı İş Teftiş Kurulu müfettişleri tarafından gerçekleştirilir. İhtiyaç durumunda Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) müfettişleri de bu denetim süreçlerine katılarak destek sunarlar. İş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimleri işyerinde iç denetimi sağlamakla görevli olmalarına rağmen, doğrudan cezai yaptırım uygulama yetkisine sahip değillerdir. Uzmanlar, işyerinde tespit ettikleri hayati tehlike arz eden eksiklikleri öncelikle işverene yazılı olarak bildirmek, işverenin önlem almaması durumunda ise bu durumu Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na bildirmekle yükümlüdür. Ancak uzmanların ücretlerini doğrudan işverenden almaları ve iş güvencelerinin yetersiz olması, bu bildirim mekanizmasının etkinliğini zaman zaman sınırlayabilmektedir. Etkin bir denetim için işyeri bünyesinde kurulan İSG Kurulları iç denetimin merkezinde yer alır. Ülkemizde müfettiş sayısının işyeri ve çalışan sayısına oranla sınırlı olması, iç denetimin ve işyeri İSG profesyonellerinin rolünü daha da kritik hale getirmektedir. İş güvenliği uzmanlarının görev yapacakları tehlike sınıfları sahip oldukları belgeye göre belirlenmiştir: (C) sınıfı belgeye sahip olanlar az tehlikeli, (B) sınıfı belgeye sahip olanlar az tehlikeli ve tehlikeli, (A) sınıfı belgeye sahip olanlar ise tüm tehlike sınıflarındaki işyerlerinde görev alarak iç denetim süreçlerini yürütürler.