← Ünite 10
Liderlik ve Motivasyon

Ünite 10: Motivasyonda Kapsam Teorileri

Maslow'un Ortalama Tatmin Yüzdeleri
Abraham Maslow, ortalama bir insanın fizyolojik ihtiyaçlarının %85'ini, güvenlik ihtiyaçlarının %70'ini, sosyal ihtiyaçlarının %50'sini, kendini gösterme ihtiyacının %40'ını ve kendini tamamlama ihtiyacının ise sadece %10'unu tatmin edebildiğini ileri sürmüştür.
Herzberg'in Çift Faktör Araştırması
Frederick Herzberg, çalışanların iş ortamında kendilerini en çok motive hissettikleri olumlu anlar ile en çok hayal kırıklığı yaşadıkları olumsuz anları ve bu duyguların nedenlerini analiz ederek Çift Faktör Kuramı'nı geliştirmiştir.
McClelland'ın Tematik Algı Testleri
David McClelland, bireylerin içsel ihtiyaçlarını ve motivasyon düzeylerini ölçmek amacıyla, deneklere gösterilen karmaşık resimler üzerinden hikayeler yazdırdığı Tematik Algı Testlerini (TAT) kullanmıştır.
Başarılı Yönetici Profili Araştırması
McClelland'ın araştırmalarına göre, organizasyonel hiyerarşinin üst basamaklarında yer alan başarılı yöneticilerin ortak özelliği yüksek güç ihtiyacına ve düşük ilişki ihtiyacına sahip olmalarıdır.

Anahtar Kavramlar

Kapsam TeorileriKişiyi belirli yönlerde davranışa sevk eden içsel faktörleri, ihtiyaçları ve motivleri anlamaya ve bunlara hitap ederek kişiyi motive etmeye odaklanan teorilerdir.
Süreç TeorileriKişinin içindeki motivlerden ziyade, davranışları etkileyen dışsal faktörlerin, çevresel teşviklerin ve davranış sonrasındaki sonuçların analiz edilmesine odaklanan yaklaşımlardır.
Fizyolojik İhtiyaçlarİnsanın hayatta kalabilmesi için mutlaka karşılanması gereken oksijen, su, yemek, uyku ve barınak gibi en temel biyolojik gereksinimlerdir.
Güvenlik İhtiyacıBireyin fizyolojik ve psikolojik dengesini korumak amacıyla geleceğini güvence altına alma, iş güvencesi, dış tehlikelerden ve saldırılardan korunma arzusudur.
Sosyal İhtiyaçlarBireyin toplumsal bir varlık olarak bir gruba ait olma, kabul görme, dostluk, sevgi ve arkadaşlık kurma yönündeki psikolojik gereksinimleridir.
Kendini Gösterme İhtiyacıBireyin grup içinde saygı görme, statü kazanma, tanınma, takdir edilme ve kendine güven duyma gibi egosal ve prestij odaklı ihtiyaçlarıdır.
Kendini Tamamlama İhtiyacıBireyin kendi potansiyelinin, yeteneklerinin farkına vararak bunları sonuna kadar kullanması ve hayattaki amaçlarını gerçekleştirme arzusudur.
Temel İhtiyaçlarMaslow'un hiyerarşisinde yer alan ve insanın sağlıklı bir şekilde yaşamını sürdürebilmesi için zorunlu olan fizyolojik, güvenlik ve sosyal ihtiyaçlar grubudur.
Büyüme İhtiyaçlarıMaslow'un hiyerarşisinde kişiliğin gelişimi ve bireysel olgunlaşma ile ilgili olan kendini gösterme ve kendini tamamlama ihtiyaçlarını kapsayan gruptur.
Hijyen FaktörlerHerzberg'e göre işin çevresiyle ilgili olan, yokluğunda tatminsizlik yaratan ancak varlığı doğrudan motivasyon sağlamayan ücret, çalışma koşulları ve iş güvenliği gibi unsurlardır.
Motive Edici FaktörlerHerzberg'e göre işin özüyle ilgili olan, varlığında yüksek iş tatmini ve motivasyon sağlayan başarı, sorumluluk ve terfi imkanları gibi unsurlardır.
İlişki Kurma İhtiyacıMcClelland'a göre bireyin başkalarıyla sıcak, dostane ilişkiler geliştirme, sosyal çevre tarafından kabul edilme ve çatışmalardan kaçınma yönündeki güdüsüdür.
Güç Kazanma İhtiyacıMcClelland'a göre bireyin diğer insanları etkileme, kontrol etme, yönlendirme ve onlar üzerinde otorite kurma arzusunu ifade eden ihtiyaçtır.
Başarma İhtiyacıMcClelland'a göre bir işi daha iyi yapma, zor problemleri çözme, yüksek standartlara ulaşma ve bireysel başarı elde etme yönündeki güçlü istek ve dürtüdür.
VİG (ERG) YaklaşımıAlderfer tarafından geliştirilen, insan ihtiyaçlarını Var olma (V), İlişki kurma (İ) ve Gelişme (G) olarak üç grupta toplayan ve ihtiyaçlar arası gerilemeyi kabul eden kuramdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Alderfer'in Gerileme (Frustration-Regression) İlkesi

Alderfer'ın VİG Kuramı'na göre, üst düzey bir ihtiyacı engellenen birey bir alt düzeydeki ihtiyaca geriler. Örneğin, iş yerinde gelişme ihtiyacı kısıtlanan bir çalışan, iş arkadaşlarıyla ilişki kurma ihtiyacına daha çok yönelir.

VİG Kuramında Cinsiyet Farklılıkları

VİG Kuramı üzerine yapılan ampirik araştırmalarda, erkeklerin kadınlara kıyasla daha yüksek düzeyde var olma ihtiyaçlarına ve daha düşük düzeyde ilişki kurma ihtiyaçlarına sahip olduğu tespit edilmiştir.

VİG Kuramında Aile Eğitimi Etkisi

Yapılan bilimsel araştırmalar sonucunda, anne ve babası yüksek tahsil görmüş olan bireylerin, eğitim düzeyi daha düşük ailelerden gelenlere kıyasla daha yüksek gelişme ihtiyacına sahip olduğu belirlenmiştir.

VİG Kuramında Irksal Farklılıklar

Alderfer'ın teorisi kapsamında yürütülen çalışmalarda, zenci çalışanların beyaz çalışanlara kıyasla daha yüksek düzeyde var olma ihtiyacı gösterdikleri somut bir bulgu olarak ortaya konmuştur.

Herzberg'in İki Aşamalı Yönetim Süreci

Herzberg, yöneticilerin öncelikle iş güvenliği ve adil ücret gibi hijyen faktörlerini düzelterek tatminsizliği sıfırlamasını, ardından başarı ve sorumluluk gibi motive edici faktörleri sunmasını önermektedir.

Kapsam ve Süreç Teorilerinin Şekilsel Ayrımı

Şekil 8'de gösterilen motivasyon-davranış ilişkisine göre, kapsam teorileri davranış öncesindeki içsel motivleri incelerken; süreç teorileri davranış sonrasındaki dışsal faktörleri ve ödülleri inceler.

Sınavda Dikkat Et

  • Kapsam ve Süreç teorilerinin ayrımına dikkat edin; kapsam teorileri içsel ihtiyaçlara (davranış öncesine), süreç teorileri ise dışsal faktörlere (davranış sonrasına) odaklanır.
  • Maslow'un piramidindeki ihtiyaç sıralamasını (Fizyolojik, Güvenlik, Sosyal, Saygınlık, Kendini Gerçekleştirme) ve alt/üst ayrımını (Temel ve Büyüme ihtiyaçları) mutlaka ezberleyin.
  • Herzberg'in Çift Faktör Teorisi'nde hijyen faktörlerinin tatmin yaratmadığını, sadece tatminsizliği önlediğini; motive edici faktörlerin ise tatmin yarattığını unutmayın.
  • McClelland'ın Başarma İhtiyacı Teorisi'ndeki üç ihtiyacı (İlişki, Güç, Başarı) ve başarılı üst düzey yöneticilerde 'yüksek güç' ile 'düşük ilişki' ihtiyacının arandığını aklınızda tutun.
  • Alderfer'ın VİG Kuramı'ndaki 'gerileme' (başarısız olunca alt kademeye dönme) mekanizmasının Maslow'da olmadığını, bunun iki teori arasındaki en kritik fark olduğunu unutmayın.