Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Bütçe, devletin gelecek dönemdeki gelir ve gider tahminlerini gösteren ve denk bağlanması esas olan bir belgedir. Ancak bütçe uygulaması sürecinde kamu harcamalarının kamu gelirlerini aşması durumunda bütçe açığı ortaya çıkar. Bütçe açıklarının varlığı ve bu açıkların nasıl finanse edileceği sorunu; istihdam, büyüme, faiz oranları ve enflasyon gibi temel makroekonomik değişkenler üzerinde doğrudan ve derin etkiler yaratır.
Keynesyen yaklaşıma göre, bireyler rasyonel olmayan ve kısa vadeli kararlar alırlar. Vergi oranlarındaki bir düşüş, bireylerin cari kullanılabilir gelirlerini hemen tüketime yönlendirmelerine neden olur. Ekonomi eksik istihdamda ise çarpan etkisiyle millî gelir yükselir. Ancak artan para talebi karşısında para arzı sabit kalırsa, bütçe açığının borçlanmayla finansmanı faiz oranlarını yükseltir ve özel yatırımları dışlar (dışlama etkisi). Öte yandan, toplam talep artışının özel yatırımların kârlılığını artırarak yatırımları teşvik edeceğini ve ekonomiyi tam istihdama ulaştıracağını savunan Keynesyen iktisatçılar da vardır.
Neo-Klasik yaklaşım ise bireylerin rasyonel olduğunu, geleceği net görebildiğini ve yaşam boyu tüketim modellerine göre hareket ettiğini varsayar. Bu yaklaşıma göre bütçe açıkları, vergi yükünü gelecek nesillere aktarır ve bugünkü tüketimi artırır. Artan tüketim faiz oranlarını yükselterek özel yatırımları dışlar. Kapalı ekonomilerde özel yatırımların azalması şeklinde görülen bu dışlama etkisi, dışa açık ekonomilerde yüksek faiz nedeniyle ülkeye giren yabancı sermayenin yerli parayı değerlemesi ve ihracatı azaltması (ihracatın dışlanması) şeklinde gerçekleşir.
Radikal yaklaşım, devletin borçlanmasını ve bütçe açıklarını sınıf mücadelesi ve tekelci sermayenin büyümesi çerçevesinde açıklar. J.O. Connor'a göre devletin temel görevi sermaye birikimini hızlandırmaktır; bu doğrultuda yapılan kamu harcamalarının maliyeti topluma yayılırken kârı tekelci sermayeye kalır. Politik muhalefet nedeniyle bu harcamaların vergilerle karşılanamaması devleti borçlanmaya iter ve bu süreç devleti kaçınılmaz bir mali krize sürükler.
Ricardian Yaklaşım (Ricardian Eşdeğerlik Teoremi), bütçe açıklarının finansmanında borçlanma ile vergilemenin eşdeğer etkilere sahip olduğunu savunur. Rasyonel bireyler, bugünkü borçlanmanın gelecekte yüksek vergiler olarak kendilerine veya çocuklarına döneceğini bildikleri için tüketimlerini artırmaz, aksine gelecekteki vergi ödemeleri için tasarruflarını artırırlar. Kamusal Seçiş Yaklaşımı ise siyasilerin oy maksimizasyonu amacıyla hareket ettiğini, seçimleri kaybetmemek için vergileri artırmaktan kaçınırken kamu harcamalarını artırarak bütçe açıklarına bizzat neden olduklarını ileri sürer.
Kamu kesimi genel dengesi, bir ülkedeki tüm kamu kurumlarının gelir ve giderlerinin karşılaştırılmasıyla elde edilir. Türkiye'de kamu kesimi genel dengesi içinde merkezî yönetim bütçesi, Kamu İktisadi Teşebbüsleri (KİT'ler), yerel yönetimler, fonlar, döner sermayeler ve sosyal güvenlik kuruluşları yer alır. Bu birimlerin bütçe dengeleri ve bütçeden aldıkları transferler, Kamu Kesimi Borçlanma Gereğini (KKBG) doğrudan belirler.
Ekonomik analizlerde farklı bütçe açığı tanımları kullanılır. Geleneksel açık, borç stokundaki değişimler dikkate alınmadan toplam kamu harcamaları ile toplam kamu gelirleri arasındaki farktır. Net değer bütçe açığı ise kamu kesimindeki tasarruf büyüklüğünü ölçmek amacıyla, yatırım harcamaları ve sermaye gelirleri dahil edilmeden hesaplanan geleneksel açıktır. Nakit esaslı kamu açığı fiilen ödenen nakit harcamalar ile tahsil edilen nakit gelirler arasındaki farkı gösterirken, kamu kesimi tahakkuk açığı mali yıl içinde nakit ödemeye dönüşmemiş olsa bile tahakkuk eden tüm yükümlülükleri kapsar.
Birincil açık (faiz dışı açık), bütçe açığından net faiz ödemelerinin çıkarılmasıyla hesaplanır ve hükümetin bütçe üzerindeki doğrudan kontrol gücünü gösterir. Borç stokunun sürdürülebilirliği için bütçenin faiz dışı fazla vermesi kritiktir. Operasyonel (işlemsel) açık ise bütçe açığından faiz ödemelerinin sadece enflasyon nedeniyle aşınan kısmının çıkarılmasıyla bulunur ve özellikle yüksek enflasyonlu ülkelerde reel kaynak transferini ölçmek için kullanılır.
Nakit açığı ile bütçe açığı arasındaki fark hazine işlemleriyle ilgilidir. Bütçede gider yazıldığı halde fiilen ödenmeyen tutarlar bütçe emaneti olarak adlandırılır ve nakit açığını küçültür. Bütçede henüz tahakkuk etmediği halde fiilen ödenen tutarlar ise müteahhit avanslarıdır ve nakit açığını büyütür. Bu ilişki 'Hazine Nakit Dengesi = Bütçe Dengesi + Avanslar - Emanetler' formülüyle ifade edilir. Tam istihdam bütçe dengesi (yapısal açık) ise ekonominin tam istihdam düzeyinde ürettiği varsayımı altında ortaya çıkan bütçe dengesidir.
Hazine, devletin parasal varlıklarını, nakit akışını ve borç portföyünü yöneten kurumdur. Hazinenin geleneksel fonksiyonları fonların mekân ve zaman itibarıyla denkleştirilmesidir. Mekân itibarıyla denkleştirme, geliri fazla olan bölgelerden az olan bölgelere fon aktarılmasıdır ve günümüzde Merkez Bankası nezdindeki Hazine Tek Hesabı ile yürütülür. Zaman itibarıyla denkleştirme ise vergi gelirlerinin tahsilat dönemleri ile harcamaların zamanlama uyumsuzluğunu gidermek için borçlanma, emanetler ve Merkez Bankası avanslarına başvurulmasını içerir. Hazinenin modern fonksiyonları ise para istikrarını koruma, ekonomiyi düzenleme ve özkaynaklarla gelir yaratmadır.
Hazinenin borç yönetimi, devletin finansman ihtiyacını en düşük maliyetle ve makul bir risk düzeyinde karşılamayı amaçlar. Türkiye'de 2004 yılında başlatılan Stratejik Ölçüt uygulaması kapsamında; borçlanmanın ağırlıklı olarak sabit faizli ve TL cinsinden yapılması, iç borçlanmada vadenin bir yılın üzerine çıkarılması ve likidite riskine karşı yeterli düzeyde rezerv tutulması temel kurallar olarak benimsenmiştir.
Merkez Bankası ise para basma tekeline sahip, fiyat istikrarını sağlamakla görevli bağımsız bir otoritedir. Merkez Bankasının bağımsızlığı, siyasilerin seçim dönemlerinde popülist harcamalarını finanse etmek amacıyla para arzını artırma baskılarını engellemek açısından hayati önem taşır. Devletin para basma tekelinden elde ettiği gelire senyoraj denir. Senyorajın para arzı artışı yoluyla bireylerin reel para balanslarında yarattığı aşınma ise enflasyon vergisi olarak tanımlanır. Enflasyonun vergi gelirlerini reel olarak aşındırması ise Tanzi Etkisi olarak adlandırılır. Hazine ile Merkez Bankası arasındaki temel çatışma, bütçe açıklarının Merkez Bankası kaynaklarıyla (karşılıksız para basılarak) finanse edilmek istenmesinden kaynaklanır.