Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Ekonomik büyüme ve millî gelir artışı, toplumsal refahın yükseltilmesi için gerekli şartlardan biridir; ancak tek başına yeterli değildir. Eğer elde edilen gelir artışı toplumun sadece belirli bir kesiminde veya sosyal sınıfında toplanıyorsa, gerçek anlamda bir toplumsal refah artışından söz edilemez. Büyümenin sonuçlarının toplumsal açıdan adil ve kabul edilebilir bir bölüşüm modeli ortaya koyması gerekir. Gelir dağılımı ne kadar adil olur ve gelir grupları arasındaki uçurum ne kadar azalırsa, bireyler arasındaki refah farkları o derece azalır ve toplumsal barış ile refah düzeyi yükselir.
Millî gelir, üretim faktörlerinin fiyatlarına yani faktör gelirlerine eşittir. Üretim sürecine katılan emeğin geliri ücret, müteşebbisin geliri kâr, sermayenin geliri faiz ve doğal kaynakların geliri ise rant olarak adlandırılır. Bir ekonomide bireylerin gelir sahibi olabilmesi, üretim faktörlerine sahip olmalarına ve bunları üretim sürecine dahil edebilmelerine bağlıdır. Emeğin dışındaki üretim faktörleri temel olarak serveti oluşturur. Servet dağılımı ile gelir dağılımı arasında doğrudan ve güçlü bir korelasyon bulunmaktadır. Bu nedenle, gelir dağılımındaki adaletsizliklerin kökeni, üretim faktörlerinin ve özellikle servetin toplumdaki eşitsiz dağılımına kadar uzanmaktadır.
Klasik iktisatçıların 'görünmez el' teorisi çerçevesinde ekonominin kendiliğinden dengeye geleceğine ve adil bir dağılım yaratacağına yönelik inançları, pratikte ciddi gelir adaletsizliklerine yol açmıştır. Bu durum, sosyalizm ve müdahaleci devlet akımlarının doğmasına ve gelir dağılımında adalet arayışlarının ön plana çıkmasına neden olmuştur. Başlangıçta ahlaki, sosyal ve siyasi gerekçelerle savunulan gelir dağılımında adalet amacı, neo-klasik yaklaşımın marjinal fayda ve fedakârlık teorileriyle birlikte iktisadi bir temele oturtulmuştur.
Piyasa mekanizmasının kendi işleyişi içinde, üretim faktörlerinin üretime katkılarına göre elde ettikleri gelire 'birincil gelir dağılımı' denir. Ancak birincil gelir dağılımı çoğu zaman toplum vicdanını rahatsız eden adaletsiz sonuçlar doğurabilir. Devletin kamu harcamaları, vergiler ve borçlanma gibi maliye politikası araçlarıyla ekonomiye müdahale etmesi sonucunda ortaya çıkan yeni dağılım tablosuna ise 'ikincil gelir dağılımı' adı verilir. İkincil gelir dağılımının şekillenmesinde siyasi karar alıcıların tercihleri, toplumun değer yargıları ve benimsenen toplumsal refah fonksiyonları belirleyici rol oynar.
Toplumsal refahın bireysel refah düzeylerinden hareketle tanımlanması gerekir. Ancak bireylerin öznel değerlendirmeleri doğrudan bir ölçüt olarak alınamaz; çünkü toplum içindeki bireyin değerlendirmesi ile yalnız bir bireyin değerlendirmesi aynı değildir. Bu nedenle toplumsal refah, bireysel faydaların basit bir matematiksel toplamından ibaret görülemez. Pareto, bu sorunu aşmak amacıyla bireyler arası fayda karşılaştırmalarından kaçınmış ve ordinal (sıralı) fayda yaklaşımını benimsemiştir. Pareto'ya göre, bir kaynak tahsisi değişikliği sonucunda en az bir kişinin durumu iyileşirken hiç kimsenin durumu kötüleşmiyorsa toplumsal refah artmış kabul edilir.
Pareto Optimal dağılım, bir bireyin durumunu kötüleştirmeden başka bir bireyin durumunu iyileştirmenin mümkün olmadığı kaynak dağılım durumunu ifade eder. Ancak Pareto optimalite, ortaya çıkan gelir dağılımının adil olup olmadığı konusunda herhangi bir ahlaki ya da iktisadi yargıda bulunmaz. Pareto'ya göre gelir dağılımı adeta bir doğa kanunudur ve bunu devlet eliyle değiştirme çabaları verimsizlikle sonuçlanır. Bu nedenle mevcut bölüşüm veri kabul edilmeli ve toplam refahın maksimizasyonuna odaklanılmalıdır. Toplumda hiçbir bireyi kötü duruma düşürmeden bazılarının durumunu iyileştiren politikalara 'Pareto İyileştirme' denir. Örneğin, yoksulların durumunu değiştirmeden zenginleri daha zengin yapan bir politika, aradaki uçurumu artırsa bile Paretocu yaklaşıma göre bir iyileştirmedir.
Faydacı Toplumsal Refah Fonksiyonu (Benthamcı yaklaşım) ise faydayı insanların ihtiyaçlarından doğan, zevk veren veya acıyı önleyen durumlar olarak tanımlar. Bu yaklaşıma göre toplumsal refah, bireysel faydaların toplamından oluşur (W=Ui). Faydacılığın en büyük eksikliği, toplam faydayı maksimize etmeye çalışırken bu faydanın bireyler arasındaki bölüşümüyle ilgilenmemesidir. Bu sistemde, toplumun çok zengin bir üyesinin elde edeceği büyük bir fayda artışı için yoksul bir üyenin daha küçük bir faydasından vazgeçmesi kabul edilebilir bulunur. Bu nedenle faydacı yaklaşım, gelir eşitsizliklerinin ölçülmesi ve giderilmesinde yetersiz kalmaktadır.
Rawlsçu bölüşüm adaleti yaklaşımı ise konuya tamamen farklı ve eşitlikçi bir etik pencereden bakar. Rawls'a göre gelecek belirsizliklerle doludur ve bireyler, 'cehalet perdesi' (veil of ignorance) arkasında kendi toplumsal konumlarını bilmeden bir araya gelselerdi, riskten kaçınmak için gelir eşitsizliklerini en aza indiren bir toplumsal sözleşmeyi tercih ederlerdi. Rawls'ın 'farklılık prensibi' ve 'maximin' kriterine göre, toplumsal refah sadece ve sadece toplumdaki en kötü durumda olan (en yoksul) bireyin refah düzeyine bağlıdır. Toplumda durumu iyi olanların refahındaki hiçbir artış, en kötü durumdakilerin refahındaki azalışı telafi edemez. Bu yönüyle Rawlsçu yaklaşım, toplumsal refah fonksiyonları arasında en eşitlikçi olanıdır.
Devletin gerçekleştirdiği kamu harcamaları, toplumdaki farklı gelir gruplarını farklı şekillerde etkiler. Kamu harcamalarının ve bunları finanse etmek için toplanan vergilerin hanehalkı üzerindeki net etkisini ölçmek amacıyla 'net mali yansıma analizi' yöntemi kullanılır. Bu analiz sayesinde, eğitim, sağlık ve sosyal yardım gibi harcama programlarının hedef kitleye ulaşıp ulaşmadığı, yoksulluk üzerindeki etkileri ve gelir dağılımını ne ölçüde düzelttiği belirlenebilir. Bu politikaların somut sonuçları Lorenz Eğrisi ve Gini Katsayısı gibi araçlarla sayısal olarak izlenir.
Reel kamu harcamaları, devletin doğrudan mal ve hizmet satın alarak gerçekleştirdiği harcamalardır. Bu harcamalar toplam talebi artırarak millî geliri yükseltir ve yeni istihdam olanakları yaratarak işsizlerin iş bulmasını sağlar; bu da düşük gelirli grupların gelir düzeyini yükseltir. Ancak reel harcamalar içinde yer alan savunma, asayiş, diplomasi ve adalet gibi tam kamusal mallar bölünemez fayda sağladığı ve herkes için eşit düzeyde sunulduğu için, bunların gelir dağılımı üzerindeki etkisi genel olarak nötr (etkisiz) kabul edilir.
Transfer harcamaları, özellikle de sosyal transfer harcamaları, gelir dağılımında adaleti sağlamada en etkin kullanılan araçlardır. Devlet, vergi gelirleri aracılığıyla zenginlerden topladığı kaynakları, ihtiyaç sahiplerine karşılıksız veya çok düşük karşılıklarla aktararak bir 'süzgeç devlet' rolü üstlenir. Yoksulluk riski altındaki ailelere yapılan sosyal yardımlar, işsizlik ve maluliyet sigortaları kişisel gelir dağılımındaki adaletsizlikleri azaltır. Ancak bu yardımların yoksulluğu bir kültür haline getirmemesine ve objektif kriterlere göre yapılmasına dikkat edilmelidir.
Buna karşılık, iktisadi transferler kapsamında yer alan devletin iç borç faiz ödemeleri gelir dağılımını bozucu bir etki yaratır. Devlete borç verenler genellikle tasarruf eğilimi yüksek olan orta ve üst gelir grupları olduğundan, toplanan vergilerin faiz ödemesi adı altında bu gruplara aktarılması gelir eşitsizliğini artırır. Benzer şekilde, sübvansiyonlar ve ihracat destekleri eğer doğrudan üst gelir grubundaki sermayedarlara gidiyorsa eşitsizliği artırır; ancak düşük gelirlilerin tükettiği temel gıda ve ihtiyaç maddelerini destekliyorsa gelir dağılımını iyileştirici bir rol oynar.
Vergi politikası, gelir dağılımında adaleti sağlamada en dinamik maliye politikası aracıdır. Vergilemede adaletin sağlanmasına yönelik iki temel yaklaşım bulunmaktadır: 'Fayda Yaklaşımı' ve 'İktidar (Ödeme Gücü) Yaklaşımı'. Fayda yaklaşımı, kamu ekonomisini piyasa kurallarına göre organize etmeyi amaçlar ve vergiyi, devletin sunduğu hizmetlerin bir karşılığı (fiyatı) olarak görür. Bu yaklaşım kapsamında Toplumsal Sözleşme Teorisi (vergiyi hizmet bedeli, sigorta primi veya harcamalara iştirak olarak gören varyasyonlar) ve Lindahl'ın Gönüllü Değişim Teorisi geliştirilmiştir. Ancak tam kamusal malların bölünemezliği, tercihlerin gizlenmesi (bedavacılık sorunu) ve yoksulların kamu hizmetlerinden daha çok yararlanması gibi nedenlerle fayda yaklaşımı vergide adaleti sağlamada yetersiz kalır ve uygulanamaz.
İktidar (Ödeme Gücü) yaklaşımı ise modern müdahaleci devlet anlayışına dayanır. Bu yaklaşıma göre vergi, bireylerin kamu hizmetlerinden sağladıkları faydaya bakılmaksızın, sahip oldukları ödeme güçleri oranında alınmalıdır. Ödeme gücü yaklaşımında vergi adaleti, yatay ve dikey eşitlik ilkeleriyle sağlanır. Yatay eşitlik, aynı ekonomik güçteki kişilerin aynı miktarda vergi ödemesini; dikey eşitlik ise farklı ekonomik güçteki kişilerin farklı (artan oranlı) vergi ödemesini öngörür. Ödeme gücü ilkesinin uygulanmasında eşit mutlak fedakârlık, eşit oranlı fedakârlık ve en az toplam fedakârlık (eşit marjinal fedakârlık) kuralları temel alınır. Özellikle eşit marjinal fedakârlık kuralı, yüksek gelirlilerden daha yüksek oranda vergi alınmasını (artan oranlılığı) zorunlu kılar.
Vergilemede gerçek ödeme gücüne ulaşabilmek için üç temel teknik kullanılır: 'En az geçim indirimi', 'ayırma kuramı' ve 'artan oranlılık'. En az geçim indirimi, bireyin ve ailesinin fizyolojik ve sosyal yaşamını sürdürebilmesi için gerekli olan minimum gelirin vergi dışı bırakılmasıdır. Ayırma kuramı, emek gelirlerinin (ücretlerin) sermaye gelirlerine göre daha hafif vergilendirilmesini savunur; çünkü emek gelirleri süreksiz ve yıpratıcıdır. Artan oranlılık ise gelir düzeyi yükseldikçe vergi oranının da yükselmesi esasına dayanır ve gelirin marjinal faydasının azalması varsayımıyla gelir dağılımını denkleştirmede en etkin tekniktir.
Farklı vergi türlerinin gelir dağılımı üzerindeki etkileri de farklıdır. Artan oranlı kişisel gelir vergileri ve servet vergileri (veraset, intikal, emlak vb.) gelir ve servet eşitsizliklerini azaltmada oldukça etkilidir. Buna karşılık, KDV ve ÖTV gibi dolaylı vergiler (gider vergileri) gerileyici (tersine artan oranlı) niteliktedir. Çünkü düşük gelirlilerin marjinal tüketim eğilimi yüksektir ve gelirlerinin neredeyse tamamını harcarlar. Gider vergilerinin bu adaletsiz etkisini azaltmak için zorunlu tüketim mallarında düşük vergi oranları veya muafiyetler uygulanmalı, lüks tüketim mallarında ise yüksek oranlı advalorem (değer üzerinden) vergiler tercih edilmelidir.
Mükellefler vergiyi satın alma güçlerini azaltan zorunlu bir yük olarak gördüklerinden, bu yükten kurtulmak için çeşitli davranışsal tepkiler gösterirler. Bu tepkilerin en önemlileri 'vergiden kaçınma' ve 'vergi yansıması'dır. Vergiden kaçınma, mükelleflerin yasal boşluklardan yararlanarak veya vergiyi doğuran olayı gerçekleştirmeyerek vergi ödememesi veya daha az ödemesidir. Bu durum maddi (başka mala yönelme), zamansal (stok yapma veya amortisman kullanımı) veya yerel (vergi cennetlerine taşınma) intibak şeklinde gerçekleşebilir. Emeğin vergilendirilmesinde ise vergi artışları mükellefleri daha çok çalışmaya (gelir etkisi) veya boş zamanı tercih etmeye (ikame etkisi) yönlendirir.
Vergi yansıması ise mükellefin ödediği vergiyi fiyat mekanizması aracılığıyla kısmen veya tamamen başkalarına devretmesidir. Yansıma; ileriye doğru (fiyatı artırarak tüketiciye), geriye doğru (faktör fiyatını düşürerek üreticiye/işçiye), çapraz (başka malın fiyatını artırarak) veya verginin amortismanı/kapitalizasyonu şeklinde gerçekleşir. Verginin yansıması, devletin hedeflediği gelir dağılımı politikasını bozar; çünkü vergi yükü ödeme gücü yüksek olan mükellefte kalmayıp düşük gelirli tüketicilerin üzerine yıkılır.
Vergi yansımasının gerçekleşme derecesi çeşitli mikro ve makro faktörlere bağlıdır. Mikro düzeyde, vergilendirilen malın talep esnekliği ne kadar düşük (sert) ve arz esnekliği ne kadar yüksekse vergi o kadar kolay yansıtılır. Ayrıca dolaylı vergiler dolaysız vergilere göre, düşük oranlı vergiler ise yüksek oranlı vergilere göre daha kolay yansıtılır. Makro düzeyde ise ekonomik genişleme (konjonktür) dönemlerinde talep fazlası nedeniyle ileriye yansıma kolaylaşırken, daralma dönemlerinde geriye yansıma olasılığı artar.
Borçlanma politikası da gelir dağılımı üzerinde önemli etkilere sahiptir. Borçlanma, vergiler gibi zorunlu olmayıp gönüllülük esasına dayanır ve gelecekte faiz ödemeyi taahhüt eder. Devletin borçlandığı kaynaklar genellikle tasarruf yapabilen orta ve üst gelir gruplarıdır. Devlet bu borçları geri öderken ve faizlerini karşılarken toplumun genelinden topladığı vergi gelirlerini kullanır. Bu durum, alt gelir gruplarından toplanan vergilerin faiz geliri olarak üst gelir gruplarına aktarılmasına yol açarak kişiler arası gelir dağılımını daha da bozucu bir etki yaratır.