Sesli Özet
← Ünite 6

Ünite 6: Ekonomik İstikrar ve Para ve Maliye Politikalarının Nisbi Etkinliği — Sesli Özet

Dinleme Premium'a özel. 1. ünitenin sesli özeti ücretsiz; bu ünitenin seslendirme metni de aşağıda ücretsiz okunabilir.
Metni oku

Hicks-Hansen IS-LM modeli, kapalı bir ekonomide mal ve para piyasalarının eş anlı dengesini analiz eden ve para ile maliye politikalarının nispi etkinliğini ölçmeye yarayan temel makroekonomik çerçevedir. Bu modelde IS eğrisi mal piyasasındaki dengeyi, LM eğrisi ise para piyasasındaki dengeyi temsil eder. IS eğrisi, planlanan harcamaları toplam üretime (gelire) eşitleyen faiz oranı ve gelir düzeyi bileşimlerini gösterirken; LM eğrisi, para talebini para arzına eşitleyen faiz oranı ve gelir düzeyi bileşimlerini yansıtır. Maliye politikasının mı yoksa para politikasının mı denge gelir düzeyi üzerinde daha etkili olacağını belirleyen temel makroekonomik değişkenler, spekülasyon güdüsüyle para talebinin faiz esnekliği ile yatırım talebinin faiz esnekliğidir. Bu esnekliklerin derecesine göre politikaların etkinliği radikal biçimde değişir. Örneğin, spekülasyon güdüsüyle para talebinin faiz esnekliği sonsuzken (likidite tuzağı) veya yatırım talebi faize tamamen duyarsızken maliye politikası tam etkinliğe ulaşır. Buna karşılık, spekülasyon güdüsüyle para talebinin faiz esnekliği sıfıra yaklaştığında veya yatırım talebinin faiz esnekliği sonsuz olduğunda para politikası maksimum etkinliğe sahip olur. Hem para talebinin hem de yatırım talebinin faiz esnekliklerinin 0 ile 1 arasında olduğu normal ekonomik koşullarda ise hem para hem de maliye politikaları gelir düzeyi üzerinde değişen derecelerde etkilidir. Para politikası uygulamaları, Merkez Bankası'nın para arzını kontrol etmesi esasına dayanır. Genişletici bir para politikası kapsamında para arzının artırılması LM eğrisini sağa kaydırır. Para arzındaki bu artış, ekonomik faaliyet düzeyini ve işlem hacmini yükseltir. Artan gelirden pay alan hanehalkı ve firmalar tahvil satın almaya başlar; bu durum tahvil fiyatlarını yükseltirken faiz oranlarının düşmesine yol açar. Düşen faiz oranları ve kredi maliyetleri, ödünç verilebilir fonlar piyasasından yatırımlara yönelimi artırır ve yatırımlardaki bu artış çarpan katsayısı ölçüsünde millî geliri yükseltir. Ancak Keynesyen iktisatçıların savunduğu 'likidite tuzağı' durumunda para politikası tamamen etkisiz kalır. Likidite tuzağında, spekülasyon güdüsüyle para talebinin faiz esnekliği sonsuzdur ve LM eğrisi yatay bir konumdadır. Faiz oranı olabilecek en düşük düzeye indiği için para arzındaki artışlar faiz oranını daha da düşüremez. Elde nakit tutmanın fırsat maliyeti sıfıra yaklaştığından, ekonomik aktörler tüm ek likiditeyi nakit olarak tutmayı tercih ederler. Ayrıca geleceğe yönelik olumsuz beklentiler nedeniyle yatırımcılar düşük faiz oranlarına rağmen yatırım yapmaktan kaçınırlar. LM eğrisinin dikey olduğu Klasik/Monetarist durumda ise para talebi faiz oranına tamamen duyarsızdır (faiz esnekliği sıfırdır). Bu durumda para arzının artırılması LM eğrisini sağa kaydırarak millî gelir düzeyini en yüksek seviyeye çıkarır. Bu senaryo, para politikasının en etkin olduğu ve toplam gelir artışının tamamen para arzı genişlemesiyle sağlandığı uç durumu temsil eder. Maliye politikası, kamu harcamaları ve vergiler aracılığıyla toplam talebi ve dolayısıyla IS eğrisini etkiler. Genişletici bir maliye politikası çerçevesinde kamu harcamalarının artırılması veya vergilerin azaltılması toplam talebi artırarak IS eğrisini sağa kaydırır. Kamu harcamalarındaki artış başlangıçta geliri artırır; ancak artan gelir işlem amaçlı para talebini yükselterek faiz oranlarının tırmanmasına neden olur. Faiz oranlarındaki bu artış, özel sektör yatırımlarını olumsuz etkileyerek (dışlama etkisi) millî gelirdeki artışın bir kısmını geri alır. Maliye politikası, LM eğrisinin yatay olduğu likidite tuzağı durumunda maksimum etkiye ulaşır. Çünkü bu durumda kamu harcamalarındaki artış faiz oranlarını yükseltmez ve hiçbir özel yatırım dışlanmadan millî gelir çarpan katsayısı kadar tam olarak artar. Buna karşın, LM eğrisinin dikey olduğu Klasik durumda maliye politikası tamamen etkinsizdir. Kamu harcamalarının yarattığı gelir artışının ve fon talebinin tümü faiz artışına yansır; yüksek faizler özel yatırımları kamu harcaması artışı kadar azaltır ve tam dışlama etkisi (crowding-out) meydana gelir. Maliye politikasının etkinliğinde kamu harcamalarının finansman yöntemi de kritik rol oynar. Eğer kamu harcamalarındaki artış Merkez Bankası kaynaklarından yapılan iç borçlanma (para basımı) ile finanse edilirse, hem IS hem de LM eğrileri sağa kayar. Para arzı artışı faizlerin yükselmesini engellediği için dışlama etkisi yaşanmaz ve millî gelir çok daha yüksek bir düzeye ulaşır. Ancak harcamalar vergiler veya piyasadan borçlanma ile finanse edilirse LM eğrisi değişmez ve faiz artışı kaçınılmaz olur. Politika karması, para ve maliye politikalarının gelir düzeyi ve faiz oranları üzerindeki ortak etkilerini siyasi karar alıcıların öncelikleri doğrultusunda bir arada değerlendiren yaklaşımdır. Siyasi otoritenin faiz oranlarını yükseltmeden millî geliri artırmak istediği durumlarda, genişletici maliye ve genişletici para politikaları eş anlı olarak uygulanır. Kamu harcamalarının artırılması IS eğrisini sağa kaydırarak faizleri ve geliri artırırken, Merkez Bankası'nın para arzını artırması LM eğrisini sağa kaydırarak faizleri tekrar düşürür. Bu eş anlı genişleme sonucunda faiz oranları başlangıç düzeyinde sabit kalırken, millî gelir düzeyi önemli ölçüde artırılmış olur. Ancak bu politika karmasının kompozisyonel etkileri vardır: Faizler değişmediği için planlanan özel yatırımlar sabit kalırken, kamu harcamaları ve artan gelire bağlı tüketim harcamaları artar. Bu durum, millî gelir içerisinde tüketim ve kamu harcamalarının payını yükseltirken, yatırımların payının nispi olarak azalmasına yol açar. Politika karmasının başarısı mevcut ekonomik konjonktüre ve yapısal özelliklere bağlıdır. Eğer ekonomide arz esnekliği düşükse ve üretim kapasitesi sınırlıysa, genişletici politikaların yarattığı talep artışı üretime yansımayacak ve tamamen fiyatlar genel düzeyinin yükselmesine (enflasyona) neden olacaktır. Bu nedenle, tek bir politikaya bel bağlamak yerine dengeli bir politika karması uygulamak ve öncelikleri siyasal ve ekonomik gerçeklere göre belirlemek önem taşır. Dışa açık bir ekonomide iç denge (fiyat istikrarı ve tam istihdam) ile dış denge (ödemeler dengesi) hedefleri birbiriyle doğrudan ilişkilidir. Mundell-Fleming modeli, IS-LM analizine ödemeler dengesini gösteren BP (Balance of Payments) eğrisini ekleyerek açık ekonomide politikaların etkinliğini inceler. Bu modelde sermaye hareketlerinin tam serbest olduğu varsayımı altında, politikaların etkinliği uygulanan döviz kuru sistemine (sabit veya serbest döviz kuru) göre kökten farklılaşır. Sabit döviz kuru sisteminde, genişletici maliye politikası son derece etkindir. Kamu harcamalarının artması faizleri yükseltir ve ülkeye yoğun sermaye girişi çeker. Ulusal paranın değer kazanmasını önlemek ve kuru sabit tutmak isteyen Merkez Bankası piyasadan döviz satın alarak piyasaya yerli para sürer. Bu durum para arzını artırarak LM eğrisini sağa kaydırır ve geliri çok daha yüksek bir seviyeye taşır. Ancak aynı sistemde para politikası etkinsizdir; çünkü para arzı artışı faizleri düşürüp sermaye kaçışına yol açtığında, Merkez Bankası kuru korumak için döviz satıp piyasadan yerli para çekmek zorunda kalır ve para arzı başlangıç noktasına geri döner. Serbest (dalgalı) döviz kuru sisteminde ise durum tamamen tersine döner; para politikası tam etkinliğe ulaşırken maliye politikası etkinsizleşir. Genişletici para politikası faizleri düşürür, sermaye çıkışına neden olur ve ulusal parayı değersizleştirir. Değersizleşen para ihracatı artırıp ithalatı azaltarak IS eğrisini sağa kaydırır ve geliri artırır. Genişletici maliye politikası ise faizleri yükseltip ülkeye sermaye çeker, ulusal parayı değerler. Değerli para ihracatı azaltıp ithalatı ucuzlatarak dış ticaret açığı yaratır ve IS eğrisini tekrar sola, başlangıç konumuna kaydırarak maliye politikasını etkisiz kılar.