Ünite 6: Temel Etik İlkeler

1982 Anayasası 10. Madde

Kanun önünde eşitlik ilkesini düzenler. Dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce gibi nedenlerle ayrımcılığı yasaklar. Devlet organlarının bu ilkeye uygun hareket etmesini zorunlu kılar.

Küresel İlkeler Sözleşmesi

BM inisiyatifi ile başlatılmıştır. Dünyada 6200'den fazla kuruluş imzalamıştır. Çevre, çalışma koşulları, insan hakları ve yolsuzlukla mücadele üzerine 10 maddelik bir manifestodur.

İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi

10 Aralık 1948 tarihinde kabul edilmiştir. İnsan haklarının evrenselliğini vurgular. 'Bütün insanlar özgür, onurda ve haklarda eşit doğarlar' ilkesini temel alır.

Adams'ın Hakkaniyet Teorisi

1963 yılında ortaya atılmıştır. İnsanların adil olmayan muameleler karşısında psikolojik rahatsızlık duyduklarını ve bu durumu gidermek için telafi arayışına girdiklerini savunur.

Anahtar Kavramlar

Hak Dağıtıcı AdaletBireylere hakların, yararların ve sorumlulukların dağıtılması ilkelerini belirleyen adalet türüdür. Örneğin, bir yöneticinin çalışanlara görevleri adil bir şekilde paylaştırması bu kapsama girer.

Düzeltici AdaletBir haksızlık veya eşitsizlik durumunda telafi, ceza veya yoksun bırakma yoluyla adaletin yeniden sağlanmasıdır. Örneğin, haksızlığa uğrayan bir işgörenin zararının tazmin edilmesi düzeltici adalettir.

Hakkaniyet TeorisiAdams (1963) tarafından geliştirilen, insanların eşitlik ilkesi ihlal edildiğinde sinirlendiklerini ve bu rahatsızlığı gidermek için telafi aradıklarını savunan psikolojik teoridir.

Blokların EşitliğiKadın-erkek veya yaşlı-genç gibi doğal olarak oluşan gruplar arasındaki eşitsizliği gidermeyi amaçlayan eşitlik yaklaşımıdır. Örneğin, istihdamda kadınlara kota ayrılması bu mantığa dayanır.

TarafsızlıkYöneticinin kendi duygu ve korkularını işe karıştırmadan, olayları ve kişileri nesnel bir şekilde değerlendirmesidir. Örneğin, bir yöneticinin astına siyasi görüşü nedeniyle farklı davranmaması tarafsızlık gereğidir.

Sorumluluk AlmaBir işi yapmayı üstlenmek ve bu işin sonuçlarına katlanmaya hazır olmaktır. Örneğin, bir projenin başarısızlığı durumunda yöneticinin sorumluluğu üstlenmesi bu kavramla ilgilidir.

İnsan Onuruİnsanın maddi ve manevi yönüyle bir bütün olarak değer görmesidir. İnsan haklarının temelini oluşturur; aşağılayıcı muameleler bu onuru zedeler.

Fiil EhliyetiHukukun tanıdığı haklardan yararlanabilmek için gereken koşulları sağlama yetkisidir. Örneğin, herkes evlenme hakkına sahiptir ancak evlilik için yasal yaş sınırına ulaşmak fiil ehliyetidir.

İnsancıllık (Hümanizm)İnsanın erdemlerini, kişiliğini ve yaratıcı güçlerini geliştirmeyi amaçlayan öğretidir. Örneğin, yöneticinin çalışanlarını motive etmesi ve onlarla sağlıklı ilişkiler kurması insancıl bir yaklaşımdır.

Örgütsel BağlılıkBireyin örgüt amaçlarını benimsemesi, örgüt için çaba göstermesi ve üyelik bağını sürdürme arzusudur. Örneğin, bir çalışanın kurumu için mesai saatleri dışında da özveriyle çalışmasıdır.

Sevgi Zekâsıİş ortamında sevgi merkezli yaklaşabilme yetisidir. Örneğin, güvenlik ve sahiplik duygusunun olduğu bir ortamda çalışanların daha verimli olması bu zekânın bir sonucudur.

HoşgörüYasalara aykırı olmadıkça, onaylanmayan görüşlere tahammül gösterme ve başkalarına özgürlük tanımadır. Örneğin, farklı inançlara sahip çalışanların birbirinin değerlerine saygı duymasıdır.

BağnazlıkHoşgörünün tam tersi olup, bir konuya başka her şeyi hiçe sayacak şekilde önem vermektir. Örneğin, aklın denetimi dışındaki eylemlere sürükleyen fanatik tutumlar bağnazlıktır.

TutumlulukKıt kaynakların verimli ve amaçlara uygun kullanılmasıdır. Örneğin, bir yöneticinin zamanı planlaması ve lüksten uzak, işlevsel araçlar seçmesi tutumluluktur.

Hesap VerebilirlikBir kişinin eylemlerinin sonuçlarından dolayı cevap vermek zorunda olmasıdır. Örneğin, kamu görevlilerinin yaptıkları harcamaların hesabını halka vermesi bu ilkeye dayanır.

Diğer Önemli Bilgiler

Meyer ve Allen'ın Bağlılık Modeli

1997 yılında geliştirilmiştir. Örgütsel bağlılığı duygusal, devamlılık ve normatif bağlılık olmak üzere üç boyutta ele alır. İşgücü devrini azaltıcı bir etkiye sahiptir.

Laczniak'ın 14 Etik İlkesi

Yöneticilerin karar verme süreçlerinde ahlaki çatışmaları nasıl yönetmeleri gerektiğini belirleyen bir listedir. Ahlaki kuralların kanunlardan daha etkili olduğunu vurgular.

Yasadışı Emir Kuralı

Ast, emri yasalara aykırı görürse yerine getirmez ve üstüne bildirir. Üst emrinde ısrar ederse emir yazılı olarak yenilenir ve bu durumda sorumluluk üsttedir. Ancak suç teşkil eden emir asla yerine getirilemez.

Anayasa 2. Madde

İnsan haklarına saygı ilkesini içerir. İnsanın doğuştan gelen değerinin ve onurunun, insan ilişkilerinde köşe taşı olduğunu vurgular.

İnsan Hakları 1. Madde

Bütün insanların özgür, onurda ve haklarda eşit doğduğunu belirtir. İnsan haklarının temelinin insan onuru olduğunu hatırlatır.

İnsan Hakları 2. Madde

Ayrımsız olarak haklara sahip olma ilkesini düzenler. Irk, renk, cinsiyet, din gibi nedenlerle ayrımcılık yapılmasını yasaklar.

Yönetimde Açıklık

Şeffaf yönetim, gün ışığında yönetim veya demokratik yönetim olarak da adlandırılır. Bilgi üretme, aktarma ve anlamlandırma süreçlerini içeren bir iletişim biçimidir.

Sınavda Dikkat Et

Sorumluluk devredilemez: Yetki devri yapılsa bile, amir astının eylemlerinden sorumludur; bu ayrımı unutmayın.
Suç teşkil eden emir: Hukuka aykırı emir ile suç teşkil eden emir farklıdır; suç olan hiçbir şekilde uygulanmaz.
Adalet türleri: Hak dağıtıcı (paylaşım) ve düzeltici (telafi) adalet arasındaki farkı iyi kavrayın.
Eşitlik çeşitleri: Kısmi eşitlik ve blok eşitliği arasındaki farkı (gruplar arası vs. doğal sınıflar) karıştırmayın.
Tanımlara dikkat: Doğruluk gerçeği söylemek, dürüstlük ise sözüne bağlı kalmaktır; bu ince detayı sınavda ayırt edin.
Anayasal haklar: Temel hakların devredilemez ve vazgeçilemez olduğunu, ancak kullanımında bazı sınırların olduğunu unutmayın.