Ünite 5: Ara Sistem: Yarı Başkanlık Sistemi

1982 Anayasası Madde 3

Anayasanın 3. maddesinde yer alan 'Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür' ifadesi, üniter devlet yapısının en somut anayasal güvencesidir. Bu ilke ülkenin parçalanamayacağını ve egemenliğin tekliğini ilan eder.

Halkın Emek Partisi Kararı

Anayasa Mahkemesi'nin 14 Temmuz 1993 tarihli kararı, Türkiye'nin tekil devlet esaslarına göre kurulduğunu, bölünmez bütünlük ilkesinin çok uluslu veya federatif bir yapıya kesinlikle izin vermediğini hukuken tescil etmiştir.

İsviçre'nin Dönüşümü

İsviçre, 600 yıl boyunca gevşek bir konfederasyon yapısıyla yönetildikten sonra, 1848 yılında kabul edilen yeni anayasası ile federal devlet yapısına geçiş yapmıştır. Bu durum konfederasyonların federasyona geçiş aşaması olduğunu kanıtlar.

Belçika'nın 1993 Reformu

Belçika, başlangıçta üniter bir devlet yapısına sahipken, Valonlar ve Flamanlar arasında yaşanan derin etnik ve siyasi uyuşmazlıklar neticesinde 1993 yılında anayasa değişikliğiyle ayrılma yoluyla federal devlete dönüşmüştür.

Anahtar Kavramlar

Üniter DevletDevletin ülke, millet ve egemenlik unsurları ile yasama, yürütme ve yargı organları bakımından teklik özelliği gösterdiği, tek bir anayasa ve hukuk düzeninin egemen olduğu devlet şeklidir. Türkiye ve Fransa bu modelin en belirgin örnekleridir.

Bileşik Devletİki veya daha fazla devletin sıkı ya da gevşek bağlarla birleşerek oluşturduğu, bünyesinde birden fazla anayasa, hukuk düzeni ve organ barındıran karma devlet yapısıdır. Kendi içinde devlet birlikleri ve devlet toplulukları olarak ikiye ayrılır.

Şahsi Birlikİki veya daha fazla monarşik devletin bağımsızlıklarını ve kendi organlarını tamamen koruyarak, sadece aynı hükümdarın tahta geçmesiyle oluşturdukları geçici devlet birliği şeklidir. Tarihte Hollanda ile Lüksemburg arasında 1815-1890 yılları arasında uygulanmıştır.

Hakiki BirlikBirden fazla devletin içişlerinde bağımsız kalıp, dış ilişkiler, savunma ve hükümdarlık düzeyinde tek bir devlet oluşturacak şekilde birleşmesidir. Tarihteki en somut örneği 1867-1918 yılları arasında var olan Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'dur.

KonfederasyonBirden fazla bağımsız devletin uluslararası hukuki kişiliklerini koruyarak, ortak savunma veya ekonomik iş birliği amacıyla bir antlaşmayla kurdukları gevşek topluluktur. Üye devletlerin istedikleri an ayrılma hakkı ve ortak diyet meclisinin kararlarını veto etme yetkisi bulunur.

FederasyonKendi içlerinde özerkliğe sahip federe devletlerin, ortak bir anayasa altında tek bir merkezi (federal) iktidara tabi olarak oluşturdukları devlet topluluğudur. ABD, Almanya ve İsviçre günümüzdeki en önemli federasyon örnekleridir.

Federe DevletBir federal devletin kurucu birimi olan, kendi anayasasına, yasama, yürütme ve yargı organlarına sahip ancak uluslararası hukuki kişiliği bulunmayan bölgesel devlet yapısıdır. Almanya'da 'Länder', ABD'de 'Eyalet' olarak adlandırılır.

Bölgesel Devletİçinde bölgesel yasama ve yürütme yetkileriyle donatılmış özerk bölgelerin bulunduğu ancak yargı birliği ve tek anayasa barındıran üniter devlet modelidir. Dünyadaki en tipik ve tek özgün örneği İspanya'dır.

Kuvvetler AyrılığıDevletin yasama, yürütme ve yargı yetkilerinin farklı organlara verilerek dengelenmesini ve bu sayede bireysel özgürlüklerin korunmasını amaçlayan anayasal teoridir. Modern kurucusu Montesquieu olarak kabul edilir.

Meclis Hükümeti SistemiKuvvetlerin yasama organında (mecliste) birleştiği, yürütmenin meclisin basit bir icra heyetinden ibaret olduğu demokratik hükümet sistemidir. Türkiye'de 1921 Anayasası döneminde bu sistem uygulanmıştır.

Başkanlık SistemiYasama ve yürütme organlarının doğrudan halk tarafından seçildiği, birbirlerinin hukuki varlığına son veremediği ve yürütmenin tek kişiden oluştuğu sert kuvvetler ayrılığı sistemidir. ABD bu sistemin klasik prototipidir.

İstisnai Yetki (Bakiye Yetki)Federal devletlerde yetki paylaşımı yapılırken anayasada federal devletin yetkilerinin tek tek sayılması, geriye kalan tüm belirtilmemiş yetkilerin federe devletlere bırakılması kuralıdır. ABD ve Almanya anayasalarında bu ilke geçerlidir.

İki MeclislilikFederal devletlerin yasama organında hem genel nüfusu temsil eden bir meclisin hem de federe devletlerin eşit temsil edildiği ikinci bir meclisin bulunması zorunluluğudur. ABD Kongresi'ndeki Temsilciler Meclisi ve Senato buna örnektir.

Yargısal Telaffuz (Cansız Ağız)Montesquieu'nün yargı organını tanımlarken kullandığı, hakimlerin kanunları yorumlayıp yeni kurallar koyamayacağını, sadece kanun koyucunun kelimelerini aynen seslendiren birer araç olduğunu belirten kavramdır.

Plebisiter DiktatörlükDiktatörlerin kendi yönetimlerini meşrulaştırmak ve halk desteğini göstermek amacıyla tek adayın katılımıyla düzenledikleri, rekabete kapalı onaylama niteliğindeki seçimlere dayanan rejim türüdür.

Impeachment (Suçlandırma)Başkanlık sisteminde başkanın cezai sorumluluk gerektiren ağır suçlar işlemesi durumunda, Temsilciler Meclisi tarafından suçlanıp Senato tarafından yargılanmasını sağlayan anayasal denetim yoludur.

Zorlaştırıcı VetoBaşkanlık sisteminde başkanın kongreden gelen kanunları reddetme yetkisidir; bu kanunların yürürlüğe girebilmesi için kongrenin her iki meclisinde de nitelikli çoğunlukla (örneğin 2/3) yeniden kabul edilmesi gerekir.

Üyelik BağdaşmazlığıBaşkanlık sisteminde sert kuvvetler ayrılığının bir gereği olarak, aynı kişinin hem yasama organında (parlamentoda) hem de yürütme organında (bakanlık/başkanlık) aynı anda görev yapmasının yasak olması durumudur.

Diğer Önemli Bilgiler

İspanya ve Bölgesel Devlet

İspanya, bünyesinde geniş yasama ve yürütme yetkilerine sahip özerk bölgeler barındırmasına rağmen, yargı birliği ve tek anayasaya sahip olduğu için federal devlet değil, dünyadaki tek özgün 'bölgesel devlet' örneğidir.

Bill of Rights (1689)

İngiltere'de 1689 yılında ilan edilen Haklar Bildirgesi, kralın mutlak yetkilerini sınırlandırarak yasama ve yürütme güçlerinin birbirinden ayrılması sürecinde dünya tarihindeki en önemli dönüm noktalarından biri olmuştur.

Montesquieu'nün Yarım Kuvveti

Montesquieu, yargı gücünü sadece kanunların mekanik uygulanması olarak gördüğü için diğer iki siyasi kuvvete kıyasla en zayıf organ ilan etmiş ve onu adeta 'bir buçukuncu kuvvet' olarak konumlandırmıştır.

1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu

1921 Türk Anayasası'nın 2. maddesi, yasama ve yürütme yetkilerinin milletin tek gerçek temsilcisi olan Büyük Millet Meclisi'nde toplandığını belirterek klasik bir meclis hükümeti sistemi kurmuştur.

ABD 1787 Anayasası

1787 yılında kabul edilen ABD Anayasası, dünyada kesintisiz olarak uygulanan ilk ve en uzun ömürlü sert kuvvetler ayrılığına dayalı başkanlık sistemini ve federal devlet yapısını kuran belgedir.

Nixon'ın İstifası

ABD Başkanı Richard Nixon, Watergate skandalı sonrasında Kongre'de hakkında başlatılan impeachment (suçlandırma) sürecinde mahkum edileceğini anlayınca, görev süresi dolmadan kendi isteğiyle istifa eden tek ABD başkanı olmuştur.

Monicagate Skandalı

ABD Başkanı Bill Clinton, Monica Lewinsky skandalı sırasında Senato'da yargılanmış ancak suçlama konusu ilişkisi değil, halka yalan söyleyerek adaleti yanıltması olmuş ve yapılan oylamada suçsuz bulunmuştur.

Avusturya-Macaristan İmparatorluğu

1867-1918 yılları arasında varlığını sürdüren bu imparatorluk, üye devletlerin içişlerinde tamamen bağımsız olduğu ancak dış ilişkiler, savunma ve hükümdarlıkta ortak hareket ettiği hakiki birliğin en net tarihi örneğidir.

Sınavda Dikkat Et

Federasyon ile başkanlık sistemini asla karıştırmayın; federasyon bir devlet şekliyken, başkanlık sistemi bir hükümet sistemidir. Federal devletlerde parlamenter sistem de uygulanabilir.
Bölgesel devlet (İspanya) ile federal devlet farkına dikkat edin; bölgesel devlette özerk bölgelerin yasama yetkisi olsa da yargı yetkisi ve kendi anayasaları yoktur.
Montesquieu'nün yargıyı 'cansız bir ağız' olarak tanımladığını unutmayın; sınavda yargının en zayıf kuvvet olarak görüldüğü teorisyen sorulduğunda cevap Montesquieu'dür.
Meclis hükümeti sisteminde 'kolektif sorumluluk' olmadığını, sorumluluğun 'bireysel' olduğunu unutmayın; çünkü bakanlar kurul halinde değil, tek tek seçilir.
Başkanlık sisteminde bütçe ve atama onaylarının yasama (Kongre/Senato) denetiminde olduğunu unutmayın; bu durum sert kuvvetler ayrılığındaki kilitlenmeyi önleyen en önemli supaptır.