Anayasa hukukunun temel konularından biri devletlerin yapılarına göre sınıflandırılmasıdır. Devletler yapısal açıdan genel olarak üniter (basit/tek) devletler ve bileşik (karma/mürekkep) devletler olmak üzere iki ana kategoriye ayrılır. Üniter devletler kendi içinde merkezin katılığına göre merkezi ve adem-i merkezi devletler olarak ayrışsa da bu ayrım devletin temel yapısını bozmaz. Bileşik devletler ise devlet birlikleri ve devlet toplulukları olarak ikiye ayrılmaktadır. Devlet birlikleri tarihsel süreçte şahsi birlik ve hakiki birlik şeklinde iki alt türe ayrılmışken, devlet toplulukları ise konfederasyon ve federasyon olarak ikiye ayrılmaktadır. Bu sınıflandırma, egemenlik yetkisinin tek bir merkezde mi toplandığı yoksa birden fazla siyasi otorite arasında mı paylaşıldığı sorusuna dayanır. Günümüzde en yaygın devlet şekilleri üniter devlet ve federal devlettir. Hükümet sistemleri ile devlet şekilleri arasındaki farkı iyi kavramak gerekir. Devlet şekli, egemenliğin coğrafi/bölgesel paylaşımı ve devletin kurumsal yapısıyla ilgiliyken; hükümet sistemi, yasama ve yürütme organları arasındaki ilişkileri ve kuvvetler ayrılığının derecesini esas alır. Örneğin bir federal devlet, hükümet sistemi olarak başkanlık sistemini benimseyebileceği gibi parlamenter sistemi de benimseyebilir. Üniter devlet; devletin ülke, millet ve egemenlik unsurları ile yasama, yürütme ve yargı organları bakımından teklik özelliği gösteren devlet şeklidir. Bu tanım gereği üniter devlette tek bir anayasa, tek bir hukuk düzeni ve tek bir egemen güç bulunur. Türkiye, Fransa, İngiltere, Danimarka, İtalya ve Japonya gibi ülkeler klasik üniter devlet örnekleridir. Üniter devletin unsurlarındaki teklik üç boyutta incelenir: Milletin bölünmezliği, ülkenin bölünmezliği ve egemenliğin bölünmezliği. Milletin bölünmezliği ilkesi gereğince, üniter devlette insanlar arasında din, dil, ırk ayrımı yapılamaz ve dinsel, dilsel ya da ırksal azınlıkların egemenliği paylaşması söz konusu olamaz. Ülkenin bölünmez bütünlüğü ise devletin topraklarını devredemeyeceğini ve ülke toprakları üzerinde birden fazla devlet kurulamayacağını ifade eder. Egemenliğin bölünmezliği ise federal devletlerdeki gibi egemenliğin birden fazla siyasi otorite arasında paylaşılamayacağını gösterir. Belediyelerin veya yerel yönetimlerin özerkliği, devletin illere veya ilçelere bölünmesi egemenliğin bölündüğü anlamına gelmez; çünkü bu birimler egemenlik kullanan merciler değil, sadece merkezi devlet teşkilatının idari parçalarıdır. Yasama, yürütme ve yargı organları sadece merkezde bulunur, federe düzeyde bu organlar mevcut değildir. Bileşik devlet, iki veya daha çok devletin sıkı veya gevşek bağlarla birleşmesinden meydana gelen devlet şeklidir. Bu devletlerde birden fazla anayasa, birden fazla hukuk düzeni ve yasama, yürütme, yargı organları açısından çokluk vardır. Bileşik devletlerin ilk kategorisi olan devlet birliklerinden şahsi birlik, iki veya daha fazla monarşik devletin başına aynı hükümdarın geçmesiyle oluşur; devletler bağımsızlıklarını korur. Hakiki birlik ise birden fazla devletin, içişlerinde bağımsızlıklarını koruyarak dış ilişkiler bakımından tek bir devlet oluşturacak şekilde birleşmesidir. Hakiki birliği oluşturan devletlerin ortak hükümdarları, ortak dışişleri ve ortak savunma mekanizmaları vardır ancak diğer tüm organları ayrıdır. Tarihte Avusturya-Macaristan İmparatorluğu bu yapının en bilinen örneğidir. Devlet topluluklarının ilk türü olan konfederasyon, birden fazla bağımsız devletin uluslararası hukuki kişiliklerini korumak kaydıyla, ortak savunma veya ekonomik avantaj sağlamak amacıyla uluslararası bir antlaşmayla kurdukları gevşek yapıdır. Üye devletlerin ayrılma hakkı vardır ve ortak karar organı olan diyet meclisinin kararlarını uygulamak zorunda değillerdir. Günümüzde doğrudan bir konfederasyon örneği bulunmamaktadır; konfederasyonlar genellikle federasyona geçiş aşaması olarak işlev görür. Federasyon, kendi içlerinde belli bir özerkliği koruyarak iki veya daha fazla devletin aynı merkezi iktidara tabi olmak suretiyle oluşturduğu devlet topluluğudur. Federasyonda 'federal devlet' (merkezi devlet) ve 'federe devletler' (eyalet, kanton, lander) olmak üzere iki düzeyli bir devlet yapısı mevcuttur. Federe devletler federal devletin kurucu birimleridir. Federalizmin en belirgin özelliklerinden biri, yetki paylaşımının katı bir anayasa ile güvence altına alınmış olmasıdır. Anayasanın değiştirilmesi sürecinde federe devletlerin rızasının alınması zorunludur. Yetki bölüşümünde genel kural olarak federal devletin yetkileri anayasada tek tek sayılır, bunların dışında kalan tüm bakiye yetkiler ise federe devletlere bırakılır. Ayrıca federe devletlerin federal yasama organında temsil edilmesi için iki meclisli parlamento yapısı kurulur ve ikinci mecliste eşit temsil ilkesi uygulanır. Federal devlet ile üniter devletin bir alt türü olan bölgesel devlet karıştırılmamalıdır. Bölgesel devlette (örneğin İspanya) özerk bölgelere anayasa ile yasama ve yürütme yetkileri verilmiş olsa da bu bölgelerin yargı yetkisi, kendi anayasaları veya iç egemenlikleri yoktur. Federal devlette ise federe devletlerin kendi anayasaları, kendi hukuk düzenleri ve kendi mahkeme teşkilatları (yargı yetkileri) mevcuttur. Kuvvetler ayrılığı ilkesi, devlet gücünün tek bir elde toplanarak diktatörlüğe dönüşmesini engellemek ve bireysel hürriyetleri güvence altına almak amacıyla geliştirilmiş bir teoridir. İlk olarak antik Yunan'da Aristo tarafından yasama, yürütme ve yargı olarak üç kuvvetten bahsedilmiş olsa da modern anlamda kuvvetler ayrılığı teorisi John Locke ve Montesquieu ile şekillenmiştir. John Locke, İngiliz parlamento tarihindeki uygulamalardan yola çıkarak devlette yasama, yürütme ve federatif güç olmak üzere üç gücün bulunduğunu savunmuştur. Locke'a göre yasama gücü devletin üstün gücüdür ve yasayı yaptıktan sonra dağılan bir kurula verilmelidir; yasaların sürekli uygulanması için ise yürütme gücü zorunludur. Federatif güç ise dış ilişkiler, savaş ve barış yetkilerini kapsar ve yürütmenin emrinde çalışır. Teorinin gerçek kurucusu kabul edilen Montesquieu ise 'Kanunların Ruhu' adlı eserinde yasama, yürütme ve yargı kuvvetlerinin kesinlikle farklı ellerde bulunması gerektiğini, aksi halde hürriyetin ortadan kalkacağını savunmuştur. Montesquieu'ye göre yargı kuvveti mahiyet gereği en zayıf kuvvettir; hakimler kanunun sözlerini değiştirmeden telaffuz eden birer cansız ağızdan ibarettir. Bu yönüyle yargıyı 'bir buçukuncu kuvvet' olarak nitelendirmiştir. Hükümet sistemleri, yasama ve yürütme organları arasındaki hukuki ilişkilere göre sınıflandırılır. Bu sınıflandırmada ilk ayrım kuvvetler birliği ve kuvvetler ayrılığı sistemleridir. Kuvvetler birliği sistemleri, devlet yetkilerinin tek bir organda toplanmasını ifade eder ve gücün toplandığı organa göre ikiye ayrılır: Yürütme lehine kuvvetler birliği ve yasama lehine kuvvetler birliği. Yürütme lehine kuvvetler birliğinde yasama ve yargı yetkileri yürütme organının elinde toplanır. Bunun sonucunda mutlak monarşi (yetkilerin hükümdarda toplanması) veya diktatörlük ortaya çıkar. Diktatörlükler de kendi içinde totaliter (tek parti ideolojisine dayanan) ve otoriter (kısmi çoğulculuğa izin veren ancak muhalefeti baskılayan) diktatörlükler olarak ikiye ayrılır. Bu rejimlerde seçimler yapılsa bile bunlar genellikle tek adayın onaylandığı plebisit niteliğindedir. Yasama lehine kuvvetler birliği ise demokratik bir nitelik taşıyan 'meclis hükümeti sistemi'dir. J. J. Rousseau'nun egemenliğin tekliği ve bölünmezliği kuramına dayanan bu sistemde, halkın tek temsilcisi olan meclis hem kanun yapar hem de kendi içinden seçtiği icra heyeti vasıtasıyla bu kanunları uygular. Meclis hükümeti sisteminde yürütmenin meclisi feshetme yetkisi yoktur, meclis sürekli çalışır ve bakanlar meclis tarafından tek tek seçilip görevden alınabilir. Başkanlık sistemi, yasama ve yürütme organlarının birbirlerinden katı bir şekilde ayrıldığı, her iki organın da meşruiyetini doğrudan halktan aldığı ve birbirlerinin hukuki varlığına son veremediği sert kuvvetler ayrılığı sistemidir. Sistemde yürütme organı tek kişiliktir; yani sadece başkan vardır, bakanlar kurulu veya başbakan yoktur. Bakanlar başkanın sekreteri konumundadır. Başkanlık sisteminin asli özellikleri; yürütmenin tek başlı olması, başkanın halk tarafından belirli bir süre için seçilmesi ve başkanın yasama organının güvenine dayanmamasıdır. Tali özellikleri ise başkanın yasama organını feshedememesi, aynı kişinin hem yasamada hem de yürütmede görev alamaması (üyelik bağdaşmazlığı) ve başkanın yasama çalışmalarına doğrudan katılamamasıdır. Sistemde iki organın birbirini tamamen kilitlemesini önlemek amacıyla karşılıklı etkileşim araçları geliştirilmiştir. Bunlar; başkanın yapacağı üst düzey atamaların ve uluslararası antlaşmaların Senato tarafından onaylanması zorunluluğu, kongrenin bütçe yetkisi, başkanın kanunları zorlaştırıcı veto yetkisi, kongreye hitaben gönderdiği mesajlar ve başkanın cezai sorumluluğunu işleten impeachment (suçlandırma) mekanizmasıdır.