Geleneksel vergi kaçırma modelleri, mükelleflerin davranışlarını basit bir kumar oyununa benzeterek analiz eder. Bu yaklaşıma göre mükellef, beklenen ceza oranı ve vergi oranlarını karşılaştırarak rasyonel bir fayda maksimizasyonu yapmaktadır. Literatürde bu durum 'kumarbazlar olarak vergi mükellefleri' kavramsallaştırmasıyla bilinir. Ancak bu basit model, gerçek hayattaki mükellef davranışlarını açıklamada yetersiz kalmaktadır. Birçok ampirik çalışma, vergi ödeme ve uyum kararlarının arkasında sadece finansal ceza ve denetim riskinin bulunmadığını göstermektedir. Bireylerin algıları, tutumları, ahlaki değerleri ve demografik değişkenleri vergi uyumunu doğrudan etkilemektedir. Uzmanlar, birçok ülkede fiili ceza ve denetim oranlarının son derece düşük olduğunu, eğer sadece basit ekonomik model geçerli olsaydı neredeyse tüm mükelleflerin vergi kaçırması ve kayıt dışılığın çok daha yüksek olması gerektiğini belirtmektedirler. Bu durum, araştırmacıları 'insanlar neden vergi kaçırır?' sorusundan ziyade 'insanlar neden vergi öder?' sorusuna yöneltmiştir. Mükellefleri tamamen rasyonel, sadece kendi faydasını maksimize etmeye odaklanmış robotlar veya bilgisayarlar gibi algılamak, gerçekçi modellerin geliştirilmesini uzun süre geciktirmiştir. Basit ekonomik modelin en büyük kısıtları arasında; profesyonel muhasebecilerin rolünü, vergi uyum maliyetlerini, farklı gelir kaynaklarının varlığını ve mükellef ile vergi idaresi arasında zaman içinde devam eden dinamik ilişkiyi göz ardı etmesi yer almaktadır. Günümüzde yapılan modern ampirik çalışmalar ise bu göz ardı edilen faktörlerin vergi kaçırma davranışı üzerinde istatistiksel olarak anlamlı ve güçlü etkileri olduğunu kanıtlamaktadır. Beklenen fayda modellerinin en temel varsayımlarından biri, mükelleflerin denetim oranlarını ve vergi kaçırma cezalarını tam ve eksiksiz olarak bildikleridir. Ancak gerçek hayatta denetimler tamamen rastgele değildir; mükellefin gelir kaynağına, gelir miktarına ve faaliyet gösterdiği sektöre göre farklılık gösterir. Vergi otoriteleri de bu spesifik denetim oranlarını kamuoyuyla paylaşmazlar. Mükellefler kendilerine uygulanan gerçek denetim oranını bilseler dahi, bunu öznel olarak farklı algılayabilirler. Genellikle bireyler, denetim oranlarını gerçekte olduğundan çok daha yüksek algılama eğilimindedirler. Kişinin geçmişte bizzat geçirdiği denetim tecrübeleri, ailesinin, iş ortaklarının veya arkadaşlarının denetim geçmişi bu algıyı doğrudan şekillendirir. Deneysel çalışmalar, katılımcılara denetim oranları hakkında tam ve şeffaf bilgi verildiğinde bile, katılımcıların bu oranları zihinlerinde olduğundan daha yüksek algıladıklarını göstermiştir. Bu aşırı algılama (yanlış algılama) olgusu, dünya genelinde düşük denetim ve ceza oranlarına rağmen neden kitlesel düzeyde vergi kaçırılmadığını açıklayan en önemli faktörlerden biridir. Ayrıca yasalardaki cezalar ile mahkemelerin fiilen uyguladığı cezalar arasındaki farklar da mükellef nezdinde ceza algısını muğlaklaştırmaktadır. Deneysel iktisat çalışmaları, bireylerin kararlarının her zaman beklenen fayda teorisinin rasyonel aksiyomlarına uymadığını ortaya koymaktadır. Bu sapmaların en belirgin olanlarından biri 'tercihlerin terse dönüşümü' (preference reversal) olgusudur. Bu olgu, bireylerin karar anındaki tercihleri ile bu seçeneklere biçtikleri parasal değerler arasındaki tutarsızlığı ifade eder. Bireylere iki seçenek sunulduğunda; bunlardan ilki mütevazi bir ödülü çok yüksek bir olasılıkla kazanma fırsatı sunan 'P seçeneği', ikincisi ise çok yüksek bir para ödülünü düşük bir olasılıkla kazanma fırsatı sunan '$ seçeneği'dir. Deneyler, insanların çoğunlukla garantiye yakın olan P seçeneğini tercih ettiğini, ancak bu seçenekler arasında bir fiyatlama yapmaları istendiğinde $ seçeneğine daha yüksek bir parasal değer atfettiklerini göstermektedir. Bir diğer önemli sapma ise 'kontekst etkisi' (bağlam etkisi) olarak adlandırılır. Matematiksel olarak tamamen aynı net sonucu ve olasılık dağılımını veren seçenekler, sunum biçimine göre farklı kararlara yol açar. Örneğin, bir durumun 'kumar', 'iddia' veya 'vergi kaçırma' kelimeleriyle sunulması ile 'sigorta' veya 'vergi uyumu' kelimeleriyle sunulması, bireylerin risk alma ve tercih oranlarını kökten değiştirmektedir. Bu durum rasyonel modelin tarafsızlık varsayımını çürütmektedir. Klasik vergi kaçırma modellerinde mükellefin gelirinin dışsal olarak verildiği, yani sabit olduğu varsayılır. Bu basitleştirici varsayım, bireyin ne kadar çalışacağına (emek arzına) dair kararı ile ne kadar vergi kaçıracağına dair kararı arasındaki dinamik etkileşimi tamamen devre dışı bırakmaktadır. Emek arzı modele içsel bir değişken olarak dahil edildiğinde, basit modelin net ve kesin tahminleri yerini büyük bir belirsizliğe bırakır. Bu belirsizliğin tek istisnası, götürü gelirdeki bir artışın kaçırılan vergi miktarını artıracağı yönündeki bulgudur. Bunun dışındaki durumlarda, çalışma saatlerinin esnek olması üç farklı etkiyi (portföy etkisi, gelir etkisi ve ikame etkisi) aynı anda devreye sokar. Vergi oranlarında meydana gelen bir değişim, hem kaçırılan hem de dürüstçe beyan edilen gelir miktarını etkiler. Bu karmaşık etkileşim nedeniyle, vergi oranlarındaki artışın emek arzı ve vergi uyumu üzerindeki net yönlü etkisini teorik olarak kesin bir şekilde tahmin etmek imkansız hale gelir. Etkilerin birbirini sönümlemesi veya baskılaması söz konusudur. Mükelleflerin kararlarında ahlaki değerler, sosyal normlar, toplumsal gelenekler ve suçluluk duygusu gibi psikolojik unsurlar kritik rol oynar. Klasik modeller bu manevi boyutları tamamen dışlayarak süreci mekanik bir risk analizine indirger. Sonraki dönemlerde Yitzhaki'nin temel modeline eklenen ruhsal maliyetler (suçluluk, huzursuzluk vb.) bu eksikliği gidermeye çalışmıştır. Ruhsal maliyetlerin dahil edildiği modellerde, kaçırılan vergi miktarı arttıkça bireyin hissettiği suçluluk ve huzursuzluk duygusu da artmaktadır. Vergi oranlarındaki bir artış iki zıt etki yaratır: Azalan Mutlak Riskten Kaçınma (DARA) varsayımı altında, kullanılabilir geliri azalan birey daha az vergi kaçırmak isteyecektir. Diğer taraftan, düşük miktarda vergi kaçırmanın ruhsal maliyeti daha az olacağından, bu durum bireyi kısmi kaçırmaya yönlendirebilir (ikame etkisi). Modellere dahil edilen bir diğer unsur ise 'utanç maliyeti' (stigma costs) ve sosyal normlardır. Bireyler dürüst davranarak toplumsal bir tatmin elde ederler. Ancak vergi ödeme sosyal normundan bir kez sapan birey için bu toplumsal tatmin tamamen yok olur. Bu durum, bireylerin kademeli olarak değil, birden bire optimal vergi kaçırma miktarına sıçramalarına (sıçrama etkisi) neden olur. Toplumda vergi kaçıranların oranı kritik bir eşiği aşarsa, sosyal uyum ödemesi azalır ve vergi kaçırma bir salgın gibi tüm topluma yayılabilir. Basit ekonomik model, toplanan vergi gelirlerinin nereye ve nasıl harcandığının mükellefin kararı üzerinde hiçbir etkisi olmadığını varsayar. Oysa gerçekte, vergiler karşılığında sunulan kamusal mallar ve hizmetler bireylere doğrudan fayda sağlar. Ayrıca ödenen vergiler ile alınan hizmetler arasındaki denge, mükellefin sistemin adaletine olan inancını belirler. Vergi oranlarındaki bir değişimin beyan edilen geliri nasıl etkileyeceği, bireylerin özel mallar ile kamu malları arasındaki göreceli kıtlık algısına bağlıdır. Eğer mükellefler kamu mallarının gereğinden fazla sunulduğunu (israf edildiğini) düşünüyorlarsa, vergi oranlarındaki bir artış beyan edilen geliri artırabilir. Aksine, kamu mallarının özel mallara kıyasla daha kıt ve yetersiz olduğunu düşünüyorlarsa, DARA varsayımı altında vergi oranlarındaki artış beyan edilen geliri azaltacaktır. Kamu mallarının özel mallara göre kıt olduğu durumlarda vergi oranlarının artması, bireylerin riskli varlıklara (vergi kaçırmaya) yönelmesine yol açar. Bu analizler genellikle büyük ekonomiler için geçerlidir. Küçük ekonomilerde ise mükellefler, kendi bireysel kararlarının diğer mükellefler ve toplam kamu hizmeti sunumu üzerindeki makro etkilerini de hesaba katmak durumundadırlar.