Ünite 12: Türkiye Ekonomisi

İzmir İktisat Kongresi (1923)

17 Şubat - 4 Mart 1923 tarihleri arasında İzmir Banka Han binasında toplanmıştır. Kongreye işçi, tüccar, sanayici ve çiftçi temsilcilerinden oluşan 1135 delege katılarak yeni Türkiye'nin ekonomik esaslarını belirlemiştir.

New York Borsasının Çöküşü (1929)

Amerika'da başlayan ve tüm dünya ekonomilerini sarsan Büyük Bunalım'ın başlangıç noktasıdır. Türkiye'de tarım gelirlerini, ihracatı ve GSMH büyüme hızını 1930 yılında %2,2 seviyesine kadar düşürmüştür.

Merkez Bankası'nın Kuruluşu (1930)

11 Haziran 1930 tarih ve 1715 sayılı kanunla kurulmuştur. Her ne kadar günümüzde bağımsız olsalar da, o dönemde parasal kontrolü tek elde toplamak ve devlet müdahalesini sağlamak amacıyla hayata geçirilmiştir.

Sümerbank'ın Kuruluşu (1933)

3 Haziran 1933 tarihinde çıkarılan kanunla kurulmuştur. Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı dahilinde kurulan dokuma, kağıt ve cam gibi pek çok fabrikanın finansmanını ve yönetimini üstlenmiştir.

Anahtar Kavramlar

Karma Ekonomik SistemDevletin ve özel sektörün ekonomik faaliyetleri birlikte yürüttüğü sistemdir. 1923-1929 döneminde özel sektörün sermaye ve girişimci eksikliği nedeniyle devletin üretime katılmasıyla bu model uygulanmıştır.

Misak-ı İktisadî Esaslarıİzmir İktisat Kongresi'nde alınan kararların kitap haline getirilip yayınlanmış şeklidir. Ulusal ekonomiyi kurma çabalarının ilk adımı olup tarım, sanayi ve hizmet sektörlerinin geliştirilmesini hedefler.

İthal İkamesiDaha önce yurt dışından ithal edilen malların, koruyucu ve özendirici önlemlerle yurt içinde üretilmesini öngören bir sanayileşme stratejisidir. Türkiye'de hem ilk dönemde hem de Beş Yıllık Sanayi Planları döneminde uygulanmıştır.

Reji İdaresiOsmanlı İmparatorluğu'nda dış borçlara karşılık tütün ekimini ve işlenmesini düzenleyen Fransız sermayeli tekel idaresidir. İzmir İktisat Kongresi'nde bu idarenin kaldırılması kararlaştırılmıştır.

Aşar VergisiOsmanlı'dan kalma tarım ürünlerinden alınan ağır bir köylü vergisidir. İzmir İktisat Kongresi kararları doğrultusunda tarımı desteklemek amacıyla kaldırılmıştır.

İktisadi Devlet Teşekkülleri (İDT)Özel sektörün sermaye ve tecrübe yetersizliği nedeniyle devletin doğrudan üretim ve sanayi faaliyetlerinde bulunmak üzere kurduğu devlet işletmeleridir.

1929 Büyük Dünya BunalımıAmerika'da New York borsasının çöküşüyle başlayıp tüm dünyayı etkileyen büyük ekonomik krizdir. Keynes bu krizin nedenini talep yetersizliği olarak açıklamıştır.

Pragmatik Devletçilik1930'lardaki devletçilik anlayışının sözde kelime anlamından farklı olarak esnek uygulanmasıdır. Mali tekeller hariç devletin yatırım yaptığı alanlar özel teşebbüse de açık tutulmuştur.

Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı (BBYSP)1934 yılında yürürlüğe konan, hammaddesi içeride bulunan ve ithal edilen tüketim mallarının yurt içinde üretilmesini amaçlayan planlı sanayileşme hamlesidir.

Milli Koruma Kanunuİkinci Dünya Savaşı yıllarında (1940) çıkarılan, ücret sınırlamaları getiren ve çalışma saatleri ile piyasa düzenini kontrol eden kısıtlayıcı bir kanundur.

Varlık Vergisi1942 yılında yüksek gelir gruplarını hedefleyerek çıkarılan ve savaş dönemi bütçe açıkları ile karaborsacılığı önlemeyi amaçlayan ancak yatırımları olumsuz etkileyen vergidir.

Kabotaj Kanunu1926 yılında çıkarılan ve Türk denizlerinde mal ve yolcu taşımacılığı hakkını yalnızca Türk gemilerine vererek deniz ticaretini geliştiren kanundur.

DevalüasyonUlusal paranın yabancı para birimleri karşısında değerinin resmi olarak düşürülmesidir. 1946 Eylül ayında ödemeler dengesi ve istikrar programları kapsamında gerçekleştirilmiştir.

Diğer Önemli Bilgiler

Kabotaj Kanunu (1926)

1926 yılında yürürlüğe girmiştir. Bu kanun sayesinde Türk deniz ticareti ve limanlar arası taşımacılığın gelişimi güvence altına alınmış, denizcilik sektörü milli bir yapıya kavuşturulmuştur.

Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı Tesisleri

Plan kapsamında Karabük Demir ve Çelik, Paşabahçe Şişe ve Cam, Kütahya Seramik ve Bursa Kamgarn Merinos gibi Türkiye'nin temel sanayi tesisleri hayata geçirilmiş ve sanayinin payı artırılmıştır.

Milli Koruma Kanunu (1940)

İkinci Dünya Savaşı'nın zor şartlarında 1940 yılında çıkarılmıştır. Ücret sınırlamaları, çalışma saatlerinin düzenlenmesi ve ithalata getirilen katı kısıtlamalar bu kanunla yönetilmiştir.

Varlık Vergisi Kanunu (1942)

1942 yılında yüksek gelir gruplarını ve servet sahiplerini vergilendirmek amacıyla çıkarılmıştır. Savaş ekonomisinin mali yükünü hafifletmeyi amaçlasa da özel sektörde tasarruf ve yatırım eğilimini olumsuz etkilemiştir.

1946 Devalüasyonu ve İstikrar Kararları

Eylül 1946'da savaş sonrası ekonomiyi düzlüğe çıkarmak amacıyla devalüasyona gidilmiş, ithalat kısıtlamaları kaldırılmış ve 1947'den itibaren dışa açık liberal büyüme politikalarına geçilmiştir.

Sınavda Dikkat Et

İzmir İktisat Kongresi'nin tarihini (1923) ve kararlarının 'Misak-ı İktisadî Esasları' adıyla yayınlandığını mutlaka bilin.
Lozan Anlaşması'nın gümrük politikasını ilk 5 yıl kısıtlamasının 1923-1929 liberal döneminin başarısızlığındaki en büyük etken olduğunu unutmayın.
1929 Büyük Bunalımı'nın Keynes tarafından 'talep yetersizliği' olarak açıklandığı bilgisi sınavda soru olarak gelebilir.
Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı'nda Sümerbank'ın genel sanayi/dokuma için, Etibank'ın ise madencilik için kurulduğunu karıştırmayın.
Milli Koruma Kanunu'nun (1940) ücret ve çalışma saatlerini düzenlediğini, Varlık Vergisi'nin (1942) ise yüksek gelir gruplarını hedeflediğini iyi ayırt edin.
1930'lardaki devletçiliğin pragmatik olduğunu, yani özel sektörün tamamen dışlanmadığını, mali tekeller dışındaki alanların özel teşebbüse açık olduğunu unutmayın.