Sesli Özet
← Ünite 14

Ünite 14: Türkiye’de Hizmet Sektörünün Genel Yapısı ve Alt Sektörlerinin Analizi — Sesli Özet

Dinleme Premium'a özel. Seslendirme metninin tamamı aşağıda ücretsiz okunabilir.
Metni oku

Gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin sektörel yapıları analiz edildiğinde, hizmetler sektörünün payının sürekli arttığı görülmektedir. Ülkelerin birbirlerine olan bağımlılıklarının artması, teknolojik gelişmeler ve küreselleşme, hizmet sektörünün diğer sektörler arasındaki ağırlığını artırmaktadır. Dünya Bankası verilerine göre, 2000 yılında dünya GSMH içinde hizmetler sektörünün payı %67 iken, 2010 yılında bu oran %72'ye yükselmiştir. Aynı dönemde tarımın payı %4'ten %3'e, sanayinin payı ise %29'dan %25'e gerilemiştir. Gelişmiş ülkelerde tarım sektörünün payı %5'in altındadır. Gelişmekte olan ülkelerde de tarım gerilemiş ancak gelişmiş ülkeler seviyesine tam olarak inememiştir. Buna karşın, hizmetler sektörünün payı her iki ülke grubunda da hızla artış kaydetmektedir. Küreselleşmenin ticareti geliştirmesi, turizm, finans, taşımacılık ve haberleşme gibi hizmetler alt sektörlerinin büyümesine doğrudan zemin hazırlamıştır. Gelişmiş ülkelerde sanayi sektörü, hizmetler sektörünün gelişimi için itici bir güç olmuştur. Daniel Bell'e göre sanayileşme önce enerji ve ulaştırmayı, sonra finans ve ticareti, en son aşamada ise refah artışıyla birlikte sağlık, eğitim ve kültürel faaliyetleri geliştirir. Türkiye’nin ekonomik gelişim süreci incelendiğinde, klasik tarım-sanayi-hizmetler sıralamasının tam anlamıyla takip edilmediği görülmektedir. Gelişmiş ülkelerde sanayinin istihdamdaki payı %35-40'a ulaşırken, Türkiye bu seviyelere hiçbir zaman erişememiştir. Sanayi sektörü doğal gelişim evresini izleyemediği için tarım sektöründe açığa çıkan işgücü, sanayi yerine doğrudan hizmetler sektöründe istihdam edilmiştir. Bu durum Türkiye'de hizmetler sektörünün yapısını ve büyüme dinamiklerini etkilemiştir. Türkiye'de hizmetler sektörünün istihdam içindeki payı yıllar itibarıyla yükselmiş, 2001 yılında %39,7 iken ilerleyen yıllarda %50 seviyelerine yaklaşmıştır. Ekonomik kriz dönemleri hariç, hizmetler sektörü yüksek büyüme hızları yakalamıştır. Türkiye’de turizm sektörü özellikle 1980 yılı sonrasında hızla gelişmiş, ekonomik darboğaz dönemlerinde döviz girdisi sağlayarak ödemeler bilançosu açıklarının giderilmesinde ve istihdamın artırılmasında kritik bir rol üstlenmiştir. Türkiye'nin Asya ve Avrupa arasında köprü konumunda olması, kıtalararası geçiş güzergahında yer alması ve dört mevsimin yaşandığı iklim çeşitliliği, turizm potansiyelini artırmaktadır. Yaz turizminin yanı sıra sağlık, termal, yayla, dağcılık, av, inanç, rafting, su altı dalış ve hava sporları gibi çeşitler de gelişmiştir. Türkiye ekonomisinin kronik sorunlarından biri olan cari açığın (mal ithalatı ve ihracatı uyumsuzluğu ile enerji dışa bağımlılığından kaynaklanan) kapatılmasında turizm gelirlerinin fazla veren yapısı büyük katkı sağlamaktadır. 2001 ve 2008 krizleri gibi daralma dönemlerinde dış ticaret açığı azalma eğilimi gösterirken turizm gelirleri artmış; örneğin 2001'de turizm gelirlerinin dış ticaret açığını kapama oranı %133,63 gibi yüksek bir seviyeye ulaşmıştır. Türkiye’de finans sektörünün bilanço büyüklüğü değerlendirildiğinde, en büyük payı yaklaşık %90 ile bankacılık sektörü almaktadır. Sigortacılık %3,5, menkul kıymet yatırım fonları %3 ve diğer alt sektörler %3,5 paya sahiptir. 1980 öncesinde hükümetler finansal sisteme yeni bankaların girişine izin vermezken, 1980 sonrasında ekonomide serbestleşmeyle birlikte yerli ve yabancı banka sayısı artmış, rekabet ve verimlilik hedeflenmiştir. 1990-2000 yılları arası bankacılığa girişin kolaylaştığı, mevduatların tamamının sigorta kapsamına alındığı, hazinenin özel bankalardan borçlandığı bir dönem olmuş; bu serbestlikler sektörü 2001 finansal krizine karşı korunaksız bırakmıştır. 2001 krizinden sonra Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı uygulanmış, bankacılık yapısı güçlendirilmiştir. 2008 küresel finans krizinden ise Türk bankacılık sektörü, perakende bankacılığa odaklanması, türev ürünlere yer vermemesi ve yeniden yapılandırma sayesinde diğer ülkelere göre çok daha az etkilenmiştir. Ulaşım sektörü, bir ülkenin kaynaklarını etkin kullanması, ticaretin gelişmesi ve ekonomik, sosyal, kültürel bağların güçlendirilmesi açısından hayati öneme sahiptir. Türkiye, kıtalararası konumu nedeniyle uluslararası taşımacılıkta bir üs konumundadır. Demiryolu ulaşımı cumhuriyetin ilk yıllarında hız kazanmış ancak 1950 sonrasında yüksek maliyetler, karayolunun esnekliği ve yanlış politikalar nedeniyle ihmal edilmiştir. Karayolu ise milli gelir artışı ve transit taşımacılıkla birlikte gelişme göstermiştir. Havayolu ulaşımında 2003 yılında başlatılan 'havayolu halkın yolu olacaktır' sloganlı serbest havacılık politikası, iç hatlarda rekabeti artırmış, bilet fiyatlarını düşürerek talep patlamasına ve altyapı modernizasyonuna yol açmıştır. Denizyolu taşımacılığında Osmanlı'dan beri süregelen gelenek, Cumhuriyet döneminde Kabotaj Kanunu (1926) ve yeni yasal düzenlemelerle güçlendirilmiştir. 2003-2011 yılları arasında gemi sayısı, limanlarda elleçlenen yük miktarı ve konteyner hareketliliği büyük oranlarda artış göstermiştir.