Durgunluk, modern piyasa ekonomilerinde sıkça karşılaşılan ve enflasyon gibi ciddi makroekonomik istikrarsızlık türlerinden birini teşkil eden bir olgudur. Enflasyonist dönemlerin aksine, durgunluk dönemlerinde ekonomideki toplam talep düzeyi, mevcut toplam arz kapasitesinin oldukça gerisinde kalır. Bu durum, piyasada üretilen mal ve hizmetlere yönelik satın alma isteğinin ve gücünün yetersiz olduğunu gösterir. Talep yetersizliği nedeniyle firmalar üretimlerini kısmak, stok biriktirmek ve iş gücü taleplerini azaltmak zorunda kalırlar. Durgunluk içerisindeki bir ekonomide en belirgin özelliklerden biri, üretim faktörlerinin ve özellikle de emek faktörünün tam olarak kullanılamamasıdır. Yani ekonomi eksik istihdam düzeyinde dengelenir. Fiili milli gelir, potansiyel milli gelirin altında gerçekleşirken, işsizlik oranları hızla tırmanışa geçer. Fiyatlar genel düzeyi ise talep yetersizliğinin doğal bir sonucu olarak aşağı yönlü bir baskı altında kalır ve düşmeye başlar. Bu durum, ekonomiyi deflasyonist bir sarmala sürükleme riski taşır. Ekonomi tarihinde durgunluk olgusunun en çarpıcı ve derin izler bırakan örneği 1929 yılında başlayan Büyük Buhran'dır. Başta Amerika Birleşik Devletleri olmak üzere tüm kapitalist dünyayı sarsan bu kriz, Klasik iktisat teorisinin temel önermelerinin sorgulanmasına yol açmıştır. Klasik iktisatçılara göre ekonomideki işsizlik ve durgunluklar geçici arızi durumlardır ve piyasa mekanizması 'görünmez el' vasıtasıyla kendi kendini her zaman tam istihdam dengesine ulaştırır. Ancak Büyük Buhran'ın derinleşmesi ve uzun sürmesi, bu teorinin pratikte işlemediğini kanıtlamıştır. Klasiklerin 'ücretlerin aşağı doğru esnek olduğu ve bu sayede işsizliğin kendiliğinden çözüleceği' yönündeki tezine karşılık, John Maynard Keynes ücretlerin aşağı doğru esnek olmadığını savunmuştur. Keynes'e göre, durgunluk dönemlerinde ücretlerin düşürülmesi talebi canlandırmak yerine, çalışanların harcanabilir gelirlerini dolayısıyla toplam talebi daha da azaltarak durgunluğu derinleştirir. Ayrıca, yatırımları belirleyen temel unsur faiz oranlarından ziyade geleceğe yönelik kar beklentileri ve milli gelir düzeyidir. Bu nedenle Keynes, durgunluktan çıkış için devletin aktif maliye politikalarıyla toplam talebi desteklemesi gerektiğini ileri sürmüştür. Durgunlukla mücadelede temel amaç, toplam talep yetersizliğini ortadan kaldırarak ekonomiyi canlandırmaktır. Bu doğrultuda uygulanacak maliye politikası önlemleri genişletici nitelik taşır. Genişletici maliye politikasının en doğrudan ve etkili araçlarından biri kamu harcamalarının artırılmasıdır. Kamu harcamalarındaki artış, bütçe açıklarına yol açar. Klasik bütçe anlayışının aksine, modern maliye politikasında bu dönemlerde bütçe açığı verilmesi bilinçli bir mali araç olarak kabul edilir ve desteklenir. Kamu harcamalarının artırılması yoluyla yaratılan genişleme, sadece ekonomik büyümeyi tetiklemekle kalmaz, aynı zamanda gelir dağılımında adaletin sağlanması gibi sosyal hedeflerle de uyum gösterir. Kamu harcamaları genel olarak reel harcamalar (cari ve yatırım harcamaları) ve transfer harcamaları olmak üzere iki ana grupta incelenir. Bu harcama türlerinin her birinin toplam talep ve milli gelir üzerindeki genişletici etkisi ve etki mekanizması birbirinden farklılık göstermektedir. Reel harcamalar kapsamında yer alan yatırım harcamaları, devletin piyasadan doğrudan mal ve hizmet satın alarak üretim kapasitesini artırmaya yönelik faaliyetleridir. Altyapı, yol, köprü, liman gibi alanlara yapılan kamu yatırımları, hem toplam talebi doğrudan artırır hem de özel sektörün maliyetlerini düşürerek dışsal fayda sağlar ve özel yatırımları teşvik eder. Cari harcamalar ise mevcut kamu hizmetlerinin sürdürülmesini sağlayarak piyasaya anında likidite enjekte eder. Her iki harcama türü de çarpan mekanizması vasıtasıyla milli gelir üzerinde yüksek ve hızlı bir genişletici etki yaratır. Transfer harcamaları ise devletin doğrudan bir mal veya hizmet satın alımı yapmaksızın, belirli sosyal gruplara veya sektörlere nakdi destek sağlamasıdır. Sosyal transferlerin genişletici etkisi, bu yardımları alan kesimlerin marjinal tüketim eğilimlerine bağlıdır. Genellikle düşük gelirli kesimlerin marjinal tüketim eğilimi yüksek (hatta 1'e yakın) olduğu için, kendilerine yapılan transfer harcamalarının neredeyse tamamını tüketime dönüştürürler. Bu durum, transfer harcamalarının da en az reel harcamalar kadar yüksek bir genişletici etki yaratmasını sağlar. Ayrıca, sanayi ve tarım sektörüne yönelik mali transferler (sübvansiyonlar) firmaların üretim maliyetlerini düşürerek arz tıkanıklıklarını giderir ve yatırımları canlandırır. Durgunluk dönemlerinde toplam talebi canlandırmanın bir diğer önemli yolu vergi politikası araçlarını kullanmaktır. Vergilerin azaltılması, bireylerin ve firmaların ellerinde kalan harcanabilir geliri artırarak tüketim ve yatırım harcamalarını teşvik eder. Genişletici vergi politikası; vergi oranlarında indirim yapılması, muafiyet ve istisnaların genişletilmesi veya bazı vergilerin tamamen sistemden kaldırılması şeklinde uygulanabilir. Vergi indirimlerinin uygulanması ve mükellefler tarafından benimsenmesi oldukça kolay ve popüler bir yöntemdir. Ancak, durgunluk dönemi aşıldıktan sonra ekonominin aşırı ısınmasını önlemek amacıyla vergilerin yeniden artırılması siyasi ve sosyal açıdan büyük dirençlerle karşılaşılmasına neden olur. Bu durum maliye politikasının uygulanabilirliği açısından önemli bir risk unsurudur. Durgunlukla mücadelede kullanılan farklı vergi türlerinin ekonomi üzerindeki etkileri de değişkenlik gösterir. Gelir vergileri, artan oranlı tarifeleri sayesinde durgunluk dönemlerinde otomatik stabilizatör (kendiliğinden dengeleyici) görevi üstlenir. Durgunlukta kişilerin gelirleri azaldığı için otomatik olarak daha düşük vergi dilimlerine tabi olurlar ve ödedikleri vergi azalır. Kurumlar vergisi oranlarının düşürülmesi ise firmaların bünyesinde kalan dağıtılmamış karları artırarak yeni yatırımlara yönlendirilmesini sağlar ve iş dünyasının geleceğe yönelik beklentilerini iyileştirir. Gider (tüketim) vergilerinde yapılacak indirimlerin toplam talebi artırıcı etkisi, gelir vergisi indirimlerine kıyasla çok daha hızlı ve yüksek olur. Çünkü gelir vergisindeki indirim doğrudan tüketime dönüşmeyip bir kısmı tasarruf edilebilirken, gider vergilerindeki (KDV, ÖTV vb.) indirimler doğrudan mal ve hizmet fiyatlarını düşürür. Fiyatların düşmesiyle birlikte tüketiciler erteledikleri satın alma kararlarını hayata geçirir, piyasadaki stoklar erir ve üreticiler yeni siparişleri karşılamak için üretimi artırırlar. Özellikle geniş kapsamlı genel tüketim vergilerindeki indirimlerin genişletici etkisi, belirli mallara uygulanan özel tüketim vergisi indirimlerinden çok daha fazladır. Genişletici maliye politikalarının (kamu harcamalarının artırılması ve vergilerin azaltılması) doğal bir sonucu olarak bütçe açıkları ortaya çıkar. Bu bütçe açıklarının finansmanında en sık başvurulan yöntemlerden biri devlet borçlanmasıdır. Devlet borçlanması, devletin nakit ihtiyacını karşılamak üzere belirli vadelerle ve geri ödeme taahhüdüyle piyasadan fon toplamasıdır. Borçlanmanın iç veya dış piyasalardan yapılmasına göre ekonomik etkileri köklü farklılıklar gösterir. İç borçlanma, devletin ülke sınırları içerisindeki yerleşik kişi, kurum ve bankalardan ulusal para cinsinden borç almasıdır. Durgunluk dönemlerinde piyasada ödünç verilebilir fonlar zaten yetersiz ve isteksizdir. Devletin bu dönemde iç piyasadan borçlanmaya çalışması, fon arzı üzerinde ek bir talep baskısı yaratarak faiz oranlarının yükselmesine yol açar. Faiz oranlarının yükselmesi ise özel sektörün yatırım yapma maliyetini artırarak yatırımları dışlar (crowding-out etkisi) ve durgunluğu daha da derinleştirebilir. Ancak, geçmişte alınmış iç borçların durgunluk döneminde geri ödenmesi piyasaya likidite enjekte edeceği için genişletici bir etki yaratır. Dış borçlanma ise devletin yabancı ülkelerden, uluslararası finans kuruluşlarından veya dış piyasalardan yabancı para cinsinden borç sağlamasıdır. Dış borçlanma, iç borçlanmanın aksine yerel piyasadaki fonları çekmediği için faizler üzerinde yükseltici bir baskı oluşturmaz. Aksine, ülkeye taze sermaye girişi sağlayarak milli geliri ve harcanabilir kaynakları doğrudan artırır. Bu yönüyle dış borçlanma, durgunluk dönemlerinde bütçe açıklarının finansmanı için oldukça elverişli ve genişletici etkisi yüksek bir araçtır. Ancak dış borçlanmanın da ciddi makroekonomik riskleri mevcuttur. Ülkeye yoğun sermaye girişi olması döviz arzını artırarak yerel paranın aşırı değerlenmesine yol açabilir. Değerlenen yerel para ithalatı ucuzlatırken ihracatı zorlaştırır ve dış ticaret dengesinin bozulmasına neden olur. Ayrıca, dış borçla elde edilen fonlar verimli ve katma değerli yatırımlarda kullanılmayıp tüketime veya verimsiz alanlara yönlendirilirse, borcun geri ödeme dönemi geldiğinde ülkeden dışarıya net kaynak transferi yaşanır. Bu durum, hem bütçe açığının hem de ödemeler dengesi açığının aynı anda yaşandığı 'ikiz açık' sorununa ve uzun vadede ciddi borç krizlerine zemin hazırlar.