Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
1770-1840 yılları arasındaki dönem, Osmanlı İmparatorluğu açısından hem askeri mücadelelerin yoğunlaştığı hem de devlet yapısını modernize etmeye yönelik kapsamlı reformların hayata geçirildiği bir geçiş evresi olmuştur. Bu dönemde gerçekleştirilen reformlar ve üst üste gelen savaşlar, Osmanlı maliyesini kronikleşen büyük bütçe açıklarıyla karşı karşıya bırakmıştır. Özellikle 1820-1830 yılları arasında bütçe açıkları zirve noktasına ulaşmış, bu durum devleti yeni vergi kaynakları üzerinde doğrudan denetim kurmaya ve alternatif iç borçlanma yöntemleri aramaya sevk etmiştir.
1826 yılında Yeniçeri Ocağı'nın kapatılması (Vaka-i Hayriye) ve yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye adıyla yeni bir ordu sisteminin kurulması, devlet bütçesi üzerinde muazzam bir yük oluşturmuştur. Yeni ordunun finansmanı nedeniyle bütçe harcamalarının yaklaşık yarısı doğrudan askeri kaleme ayrılmaya başlanmıştır. Bu dönemde bütçe açıklarının en önemli tetikleyicisi, savaş dönemlerindeki geçici harcamalardan ziyade, barış dönemlerinde de hızla artmaya devam eden bu düzenli askeri harcamalar ve merkeziyetçi bürokrasiyi kurma maliyetleri olmuştur.
19. yüzyılda Osmanlı maliyesinin en öncelikli hedeflerinden biri mali bürokrasinin yeniden yapılandırılması ve merkezileştirilmesiydi. Bu doğrultuda klasik dönemdeki çoklu hazine ve dağınık bütçe yapısı terk edilerek, gelirlerin tek bir merkezde toplandığı 'tek bütçe' sistemine geçiş hedeflenmiştir. Yapılan reformlar sayesinde vergi toplama sürecinde etkinlik artırılmış ve vergi gelirlerinde ciddi bir yükseliş kaydedilmiştir. Ancak, merkezi devletin harcamalarında 18. yüzyılın sonundan 19. yüzyılın ilk yarısına kadar olan dönemde yaşanan %250-300 oranındaki devasa artış, vergi gelirlerindeki artışı geride bırakmış ve bütçe açıklarını kapatmaya yetmemiştir.
Osmanlı Devleti, dış borçlanma imkanlarının bulunmadığı veya dış borç taleplerinin geri çevrildiği dönemlerde iç borçlanmayı en önemli maliye politikası aracı olarak kullanmıştır. Devlet, vergi toplama hakkını belirli bir bedel karşılığında şahıslara devrettiği iltizam sistemini, zamanla kısa vadeli bir borçlanma mekanizmasına dönüştürmüştür. Bütçe açıklarının kronikleştiği 16. yüzyıldan itibaren, iltizam sözleşmelerinin süreleri uzatılmış ve müzayedelerde vergi toplayacak kişilerden (mültezimlerden) daha yüksek miktarda peşin ödeme talep edilerek acil nakit ihtiyacı karşılanmaya çalışılmıştır.
17. yüzyılın sonlarında (1695 yılında) yürürlüğe giren Malikâne Sistemi ile toprak üzerinden vergi toplama düzeninde köklü bir değişikliğe gidilmiştir. Bu sistemde devlet, bir gelir kaynağının vergi toplama hakkını mültezime ömrü boyunca devretmiştir. Malikâneci adı verilen bu kişiler, 'muaccele' adı verilen peşin bir ödemeyi müzayedede vermeyi ve her yıl 'müeccele' denilen belirli bir yıllık vergiyi devlete ödemeyi taahhüt ediyorlardı. Sistemin temel amacı, vergi kaynağını ömür boyu elinde tutacak olan malikânecilerin köylüyü koruyarak üretimi artırması ve böylece devletin uzun vadeli gelir akışını güvenceye almasıydı. Ancak sistemin en zayıf yönü, malikâneciler öldüğünde sözleşmelerin verimli şekilde devlet denetimine geri dönmemesi ve zamanla vergi gelirlerinin azalması olmuştur.
Bir diğer önemli iç borçlanma enstrümanı ise 1775 yılında uygulamaya konulan Esham sistemidir. Esham, devletin belirli bir yıllık vergi gelirini küçük paylara bölerek satışa sunduğu değerli kâğıtlardı (iç borçlanma senetleri). Esham payları, sabit fiyatının 6-7 katına varan bedellerle piyasada alıcı bulmuş ve orta ile küçük ölçekli sermaye sahiplerinin de devlet borçlanmasına katılmasına imkan tanımıştır. Esham sistemi, ekonomik durgunluk dönemlerinde devletin borçlanma ihtiyacıyla birlikte talebin arttığı, canlanma dönemlerinde ise talebin düştüğü anti-konjonktürel bir özellik sergilemiştir. Ancak esham sahiplerinin ölümü durumunda bu payların mirasçılarına geçmesi, devletin üzerindeki faiz ve ödeme yükünü zamanla daha da ağırlaştırmıştır.
Osmanlı maliyesinin bütçe açıklarını kapatmak amacıyla sıkça başvurduğu bir diğer kısa vadeli para politikası önlemi tağşiş uygulamasıdır. Tağşiş, tedavüldeki gümüş sikkelerin (kuruş) içindeki gümüş miktarının azaltılarak paranın ayarının düşürülmesi işlemidir. Bu uygulama, günümüzdeki devalüasyon mekanizmasına benzer bir işlev görerek devletin aynı miktar gümüş madeniyle daha fazla miktarda itibari (nominal) değere sahip sikke basmasını sağlamıştır. Özellikle 1808-1844 yılları arasında Osmanlı kuruşunun gümüş içeriği yaklaşık %83 oranında azaltılarak paranın değeri sistematik olarak düşürülmüştür.
Tağşiş uygulamasının en doğrudan ve yıkıcı sonucu, Osmanlı kuruşunun yabancı para birimleri karşısında hızla değer kaybetmesi ve yurt içinde genel fiyat düzeyinin (enflasyonun) fırlaması olmuştur. Örneğin, 1788 yılında 1 İngiliz sterlini 11 kuruş iken, tağşişlerin etkisiyle 1844 yılında 110 kuruşa yükselmiştir. Gıda fiyatları hızla artarken, devletin vergi gelirleri de enflasyon karşısında reel olarak aşınmıştır. İlginç bir şekilde devlet, gümüş kuruşlarda yoğun tağşiş yaparken Rumi, Adli, Hayriye ve Mahmudiye gibi altın sikkelerde tağşişe gitmemiştir. Bunun nedeni, devletin maaş ödemeleri başta olmak üzere harcamalarının büyük kısmını gümüş kuruşla yapması ve gümüş tağşişinin devlete çok daha yüksek marjinal gelir sağlamasıdır.
Tağşiş uygulamaları piyasada güvensizlik yaratarak kalpazanlık faaliyetlerini de körüklemiştir. Devlet paranın ayarını düşürdükçe, kalpazanlar piyasadaki resmi paradan daha yüksek gümüş içeriğine sahip sahte sikkeler basarak piyasaya sürmüşlerdir. Bu durum, halkta tağşişlerin devam edeceği beklentisini güçlendirmiş ve Esham gibi devletin iç borçlanma senetlerine olan talebi azaltmıştır. Talebi canlı tutmak isteyen devlet, daha yüksek faiz oranlarıyla borçlanmak zorunda kalmış; bu da borçlanmanın net getirisini azaltırken gelecekteki borç yükünü katlamıştır.
1830'ların ikinci yarısından itibaren askeri harcamaların ve reformların maliyeti karşılanamaz boyutlara ulaşınca, Osmanlı Devleti yeni finansal araçlar arayışına girmiştir. Bu süreçte ilk olarak 'Sergi' adı verilen kısa vadeli borç senetleri ve ardından 1840 yılında ilk Osmanlı kâğıt parası olan 'Kaime-i Mutebere-i Nakdiyye' (kısaca Kaime) tedavüle çıkarılmıştır. İlk kaimeler, yıllık %12,5 faiz getirisi olan, 8 yıl vadeli ve 500 kuruş gibi yüksek nominal değerli borç senetleri niteliğindeydi. Bu kâğıtlar başlangıçta sadece İstanbul ve çevresinde tedavül edilmiş ve ağırlıklı olarak Galata Bankerleri ile büyük tüccarlar tarafından satın alınmıştır.
Zaman içerisinde devletin nakit ihtiyacının artmasıyla birlikte, kaimelerin yapısında önemli değişiklikler yapılmıştır. 1852 yılında günlük alışverişlerde kolaylık sağlamak amacıyla faiz getirisi olmayan, 10 ve 20 kuruş gibi çok düşük kupürlü kaimeler piyasaya sürülmüştür. Bu durum kaimenin gerçek anlamda bir kâğıt para haline gelmesini sağlamış ve devlete zahmetsiz bir senyoraj geliri kapısı açmıştır. Ancak kaimelerin taşrada yaygınlaşması, kalpazanlık riskine karşı alınan sıkı önlemler ve eski kaimelerin sürekli yenileriyle değiştirilmesi zorunluluğu nedeniyle oldukça yavaş ve sınırlı olmuştur.
Kırım Savaşı (1853-1856) döneminde devletin harcamaları olağanüstü düzeyde artınca, matbaalarda kontrolsüz bir şekilde kaime basılmaya başlanmıştır. 1853'te 175 milyon kuruş olan tedavüldeki kaime miktarı, 1861 yılına gelindiğinde 1.250 milyon kuruş gibi rekor bir seviyeye ulaşmıştır. Bu aşırı arz, kaimenin değerinin çökmesine yol açmıştır; başlangıçta altına eşit olan kaimeler o kadar değer kaybetmiştir ki, 1 altın lira satın alabilmek için 400 kuruşluk kaime ödenmesi gerekmiştir. Yaşanan bu ilk kâğıt para ve hiperenflasyon deneyimi, piyasayı felç ettikten sonra, kaimelerin Osmanlı Bankası'ndan sağlanan kısa vadeli kredilerle piyasadan çekilmesiyle son bulmuştur.