Ünite 10: Ölçme ve Araçlarında Aranan Nitelikler

Geleneksel Kategori Sınırı

Sosyal bilimlerde anket ve ölçek hazırlarken geleneksel uygulamalar kategori sayısının beş ile dokuz arasında tutulmasını önermektedir. Bu aralık, cevaplayıcıların ayrım yapabilmesi ile verilerin normal dağılıma yaklaşması arasındaki dengeyi sağlar.

Test-Yeniden Test Zaman Aralığı

Test-yeniden test güvenirlik yönteminde iki ölçüm arasında bırakılması gereken ideal süre iki ile dört hafta arasındadır. Sürenin çok kısa olması hatırlamayı artırarak suni güvenirlik yaratırken, çok uzaması ise ölçülen özellikte değişimlere yol açar.

Cronbach Alfa Kritik Sınırı

İçsel tutarlılık analizinde kullanılan Cronbach alfa katsayısı 0 ile 1 arasında değer alır. Kabul edilebilir bir güvenirlik için bu değerin en az 0.70 olması arzu edilirken, bazı inceleme tipi çalışmalarda 0.50'ye kadar makul kabul edilebilir.

Çocuklar İçin Fiziksel Form

Ölçeklerin fiziksel formunu tasarlarken hedef kitle büyük önem taşır. Örneğin çocuklar üzerinde gerçekleştirilecek akademik veya psikolojik çalışmalarda metinsel ifadeler yerine gülen yüzler gösterimi oldukça etkili sonuçlar vermektedir.

Anahtar Kavramlar

Ölçme YanılgılarıGerçek değerler ile ölçme sonuçları arasındaki farkları ifade eden durumdur. Ölçme kuralı, ölçen kişi ve ölçülen özellik olmak üzere üç temel kaynağı bulunur.

Sistemli (Yanlı) YanılgıTek yönlü olan, her zaman gerçek durumdan daha çok veya daha az ölçüm yapılmasına neden olan yanılgı türüdür. Normalinden 10 cm küçük bir metreyle ölçüm yapmak sabit sistemli hataya örnektir.

Tesadüfi (Yansız) YanılgıSonucun normalden bazen az bazen çok çıkmasına neden olan çift yönlü rastlantısal hatalardır. Uygulayan kişinin anlık dikkatsizliği veya ruh hali bu tür hatalara yol açabilir.

Dengeli ÖlçekÖlçek içerisindeki olumlu ve olumsuz kategori sayılarının birbirine eşit olduğu ölçek türüdür. Veri dağılımındaki çarpıklığı dengede tutmak için kullanılır.

Zorlanmış ÖlçekAraştırmacının deneklerin kararsız kalmasını engellemek amacıyla 'fikrim yok' seçeneğini bilinçli olarak seçenekler arasına koymadığı ölçek türüdür.

GeçerlilikBir test veya ölçeğin ölçülmek istenen şeyi başka şeylerle karıştırmadan tam olarak ölçebilme derecesidir. Örneğin bir matematik testinin sadece matematik bilgisini ölçmesi geçerliliğini gösterir.

İçerik GeçerliliğiÖlçekteki soruların ölçülmek istenen olguyu ve evreni yeterli düzeyde temsil edip etmediğinin uzman görüşüyle saptanmasıdır. Dört işlemin sadece toplama sorulduğu bir matematik sınavının içerik geçerliliği düşüktür.

Yapı GeçerliliğiÖlçeğin önceden kabul edilen kuramsal neden-sonuç ilişkilerini ve temel kuramları ne derece ölçebildiğini inceleyen felsefi yönü ağır basan geçerlilik türüdür. Yakınsak ve ayırt edici geçerlilikle desteklenir.

GüvenilirlikBir test veya ölçeğin ölçmek istediği şeyi benzer şartlar altında tutarlı ve istikrarlı biçimde ölçme derecesidir. Aynı zeka testinden farklı günlerde birbirine çok yakın puanlar almak güvenilirliği gösterir.

Cronbach AlfaÖlçeklerde içsel tutarlılığı ölçmek için en yaygın kullanılan katsayılardan biridir. 0 ile 1 arasında değer alır ve kabul edilebilir alt sınır genellikle 0.70 olarak kabul edilir.

Sabit HataBir ölçmeden başka bir ölçmeye miktar olarak hiç değişmeyen hata türüdür. Örneğin bir terazinin tarttığı her nesneyi sürekli 500 gram eksik göstermesi sabit hatadır.

Sistematik HataÖlçmeden ölçmeye tekrar eden ancak ölçülen değişkenin büyüklüğüne veya durumuna göre miktarı değişen hatalardır. Trafik gürültüsünün öğrencileri farklı derecelerde etkilemesi buna örnektir.

Test-Yeniden Test GüvenilirliğiAynı anket veya test formunun 2-4 hafta arayla aynı deneklere iki kez uygulanması ve aradaki korelasyonun hesaplanmasıyla bulunan güvenirlik yaklaşımıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Sabit Hata Örneği

Sabit hata, ölçümden ölçüme miktar olarak hiç değişmeyen hatadır. Metinde verilen örneğe göre, bir terazinin nesneleri tartarken her seferinde istisnasız 500 gram eksik tartması net bir sabit hata örneğidir.

Matematik Sınavında İçerik Geçerliliği

İçerik geçerliliğini açıklamak için verilen örnekte, bir öğrencinin 'matematik bilgisi'ni ölçmek için sadece 'toplama' işlemini sormak yeterli değildir. Dört işlemin diğer ögelerinin de soru havuzunda yer alması içerik geçerliği için zorunludur.

Zeka Testi Güvenilmezliği Örneği

Güvenilir olmayan bir ölçme aracının durumunu somutlaştırmak için metinde zeka testi örneği verilir. Bir şahıs aynı zeka testinden birinci gün 110, ertesi gün 140, daha sonraki gün 80 alıyorsa o testin güvenilirliğinden bahsedilemez.

Güzellik Yarışması ve Halo Etkisi

Test-yeniden test güvenilirliğinde film izleme örneği verilir. Bir seçici kurul üyesinin filmden izlediği güzellik yarışmasında adaylara verdiği ilk puanlar ile belirli aradan sonra aynı filmi tekrar izleyerek verdiği puanlar korelasyon için kullanılır.

Telefon ve Posta Anketleri Ayrımı

Telefon aracılığıyla yapılan anketlerde yanlış anlaşılmayı önlemek için daha az sayıda kategori kullanılması uygundur. Posta yoluyla yapılan anketlerde ise kategori sayısı nispeten daha az kısıtlayıcı unsur olarak değerlendirilebilir.

Geçerlilik ve Güvenilirlik İlişkisi

Geçerlilik için güvenilirlik kesin bir gerek şarttır ancak tek başına yeterli değildir. Mükemmel geçerliliğe sahip bir ölçek mükemmel güvenilirliğe de sahiptir; fakat güvenilir olmayan bir ölçeğin geçerli olması imkansızdır.

Sınavda Dikkat Et

Sistemli yanılgıların tesadüfi yanılgılardan farkını iyi bilin; sistemli yanılgılar uzun vadede birbirini dengelemezken tesadüfi yanılgılar dengeleyebilir.
Geçerliliğin evrensel olmadığını unutmayın; bir amaç veya grup için geçerli olan bir test başka bir amaç veya grup için geçerli olmayabilir.
Güvenilirliğin geçerlilik için 'gerek şart' olduğunu ancak 'yeterli şart' olmadığını asla unutmayın; güvenilmez bir test asla geçerli olamaz.
Cronbach alfa katsayısının 0 ile 1 arasında değer aldığını ve kabul edilebilir alt sınırın genellikle 0.70 olduğunu aklınızda bulundurun.
Sabit hata ile sistematik hatayı ayırt ederken şuna dikkat edin: Sabit hata miktar olarak değişmezken, sistematik hata değişkenin büyüklüğüne göre değişir.
Zorlanmış ve zorlanmamış ölçek arasındaki farkın 'fikrim yok' seçeneğinin bilinçli olarak konulup konulmamasıyla ilgili olduğunu unutmayın.