Ünite 9: Ölçek Türleri

Temel Ölçeklerin Duyarılık Hiyerarşisi

Bilimsel araştırmalarda kullanılan dört temel ölçek (sınıflama, sıralama, eşit aralıklı, oranlı) duyarlık bakımından basitten karmaşığa sıralanır. En az duyarlı olan sınıflama ölçeğiyken, en üst düzey ve en duyarlı olanı oranlı ölçektir. Araştırmacı teorik olarak izin verilen en yüksek duyarlı ölçeği seçmelidir.

Sınıflama Ölçeğinde Frekans Kullanımı

Sınıflama (nominal) ölçeğinde sayılar veya harfler yalnızca bir kimlik ve gruplandırma aracıdır. Astlık-üstlük veya büyüklük ilişkisi kurulamadığı için bu düzeyde yapılan ölçümlerden elde edilen veriler için genellikle sadece frekans dağılımı hesaplanabilmektedir.

Sıralama Ölçeği ve Medyan Kullanımı

Sıralama (ordinal) ölçeğinde nesneler büyüklük sırasına konulur ancak aralarındaki mutlak farkın büyüklüğü bilinmez. Sosyal bilimlerde bu düzeydeki verilerin analizinde yaygın olarak medyan ve Spearman Rank korelasyon katsayısından yararlanılmaktadır.

Eşit Aralıklı Ölçeklerde Sıfır Noktasının Yapısı

Eşit aralıklı ölçeklerde yer alan sıfır (0) noktası 'mutlak yokluk' ifade etmez; göreceli ve keyfi bir başlangıç noktasıdır. Örneğin, sıcaklık ölçümünde 0 derece odada hiç ısı olmadığı anlamına gelmez, bu yüzden iki değerin birbirine oranı alınamaz.

Anahtar Kavramlar

Sınıflama (Nominal) ÖlçeğiBelli bir özelliğe göre nesneleri sadece ayrı gruplara ayıran, sayılara veya harflere sadece kimlik işlevi yükleyen en az duyarlı ölçme düzeyidir. Örneğin, cinsiyet dağılımında kadınlara '1', erkeklere '2' verilmesi nominal ölçektir.

Sıralama (Ordinal) ÖlçeğiNesnelerin belirli bir ölçüte göre büyüklük veya küçüklük sırasına konulduğu, ancak aralarındaki farkın miktarının bilinmediği ölçek türüdür. Örneğin, kişileri boy sırasına dizmek veya piyasadaki en büyük firmaları sıralamak ordinal ölçektir.

Eşit Aralıklı (İnterval) ÖlçekSayısal aralıkların eşit mesafeleri temsil ettiği, ancak gerçek olmayan (göreceli/keyfi) bir sıfır başlangıç noktası barındıran ölçek türüdür. Örneğin, Celsius termometresinde 0 derece suyun donma noktasıdır ancak ısı yokluğu anlamına gelmez.

Oranlı (Ratio) ÖlçekDört temel ölçeğin tüm özelliklerini taşıyan ve mutlak (gerçek) sıfır noktası ile en yüksek duyarlılığa sahip olan ölçüm düzeyidir. Örneğin, ağırlık ve uzunluk ölçümleri oranlı ölçek niteliğindedir; iki metre bir metrenin tam iki katıdır.

Sürekli ÖlçekCevaplayıcının iki uç arasında uzanan bir çizgi üzerindeki uygun noktaya işaret koymasıyla oluşan, değerlendirmesi genellikle milimetrik cetvel ölçümüyle yapılan pratik bir ölçek türüdür.

Kategorili ÖlçekCevap seçeneklerinin birbiriyle çakışmayan kategoriler halinde sunulduğu ve deneklerin yalnızca tek bir seçeneğe ait olabildiği tekli ölçek türüdür. Örneğin, 'Aldığınız nottan ne derece memnunsunuz?' sorusuna verilen 5 dereceli kategori yanıtları.

Sabit-Toplam ÖlçeğiDeneklere tam 100 puan verilerek bu puanı inceleme konusu olan özellikler arasında önem derecelerine göre paylaştırmalarının istendiği, toplamın tam 100 olmak zorunda olduğu ölçek türüdür.

Grafiksel/Şekilsel ÖlçekYazılı kelimeler ve harfler yerine resimler, skeçler ve şekiller kullanılarak hazırlanan, özellikle okuma yazma bilmeyenler ve çocuklarda kullanılan ölçek türüdür.

İkili-Karşılaştırmalı ÖlçekDeneklerin sunulan özellik ikililerinden (örneğin kalite ile fiyat) kendileri için daha önemli olanı seçmesinin istendiği karşılaştırma temelli ölçek türüdür.

Çoklu ÖlçekTek boyutlu ölçülmesi mümkün olmayan karmaşık kavramları değerlendirmek için birden çok maddeden oluşan ve aynı ölçek sistemine göre puanlanan ölçekler grubudur.

Likert ÖlçeğiRennis Likert tarafından geliştirilen, bireylerin çeşitli yargılara katılım derecelerini (Hiç katılmıyorum - Tamamen katılıyorum) belirlediği ve toplam puan üzerinden değerlendirildiği için 'toplamalı ölçek' olarak da bilinen çoklu ölçektir.

Semantik Farklılıklar ÖlçeğiMarka ve firma imajı çalışmalarında kullanılan, zıt kutuplu sıfatların yedi noktalı bir doğru üzerine yerleştirildiği ve profil analiziyle değerlendirildiği çoklu ölçek türüdür. Örneğin, 'Ucuz - Pahalı' kutupları arası.

Stapel ÖlçeğiDeneklerin nesnelerin belirli özelliklerini +5'ten -5'e kadar uzanan dikey bir sayı dizisi üzerinde değerlendirdiği tek kutuplu sıfat değerlendirme aracıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Sürekli Ölçeklerde Pratik Uygulama

Sürekli ölçeklerde denek iki uç arasındaki çizgiye işaret koyar ve araştırmacı bu çizgiyi standart olarak 10 cm (100 mm) olacak şekilde ayarlar. Cetvel ile milimetrik ölçüm yapılarak denek skoru hassas bir şekilde rakamsal forma dönüştürülür.

Kategorili Ölçeklerde Kategori Sayıları

Kategorili ölçeklerde cevap seçenekleri kategoriler halinde sunulur ve kategoriler çakışmaz. Bilimsel araştırmalarda ve anketlerde en yaygın tercih edilen kategori sayıları 2, 3, 5, 7 ve 9'dur.

Sabit-Toplam Ölçeğinde 100 Puan Kuralı

Sabit-toplam ölçeğinde araştırmacı deneklere tam 100 puan verir. Denek bu puanı kendisine sunulan özellikler arasında önem derecesine göre paylaştırır; verilen puanların toplamı kesinlikle tam olarak 100 olmak zorundadır.

Likert Ölçeğinin Toplamalı Özelliği

Likert ölçeği verilerinin değerlendirilmesinde her ifade ayrı ayrı incelenebileceği gibi, tüm maddelere ait skorların toplanmasıyla elde edilen kümülatif toplam üzerinden de analiz yapılabilir. Bu nedenle Likert ölçeği 'toplamalı ölçek' (summated scale) olarak da adlandırılır.

Semantik Farklılıklar Ölçeğinde Yedi Noktalı Yapı

Semantik farklar ölçeğinde marka ve ürün imajını ölçmek için zıt kutuplu sıfatlar kullanılır ve derecelendirme genellikle yedi noktalı bir doğru üzerine yerleştirilir. Veriler profil analizi yapılarak ortalama ve medyana göre yorumlanır.

Ölçek Türü ile İstatistiksel Analiz Uyumu

Toplanan verilerin çözümlenmesinde yararlanılan istatistiksel teknikler, veri toplama aşamasında kullanılan ölçek türüne göre doğrudan değişiklik gösterir. Bu nedenle araştırmacı planlama aşamasında hangi ölçeği ve hangi istatistiği kullanacağını önceden belirlemelidir.

Sınavda Dikkat Et

Ölçeklerin duyarlık hiyerarşisini (Sınıflama < Sıralama < Eşit Aralıklı < Oranlı) ezberleyin; sınavda duyarlık sıralaması sıkça sorulmaktadır.
Eşit aralıklı ölçekteki sıfır noktasının 'mutlak yokluk' değil, keyfi ve göreceli bir başlangıç olduğunu asla unutmayın.
Likert ölçeğinin her 5'li ölçek olmadığını, temel seçeneğinin 'Katılıyorum-Katılmıyorum' yönelimli ve toplamalı (summated) yapıya sahip olduğunu fark edin.
Sabit-toplam ölçeğinde verilen puanların toplamının kesinlikle tam olarak 100 olması gerektiğini unutmayın.
Semantik farklar ölçeği ile Stapel ölçeğinin format farklarına dikkat edin; semantik zıt kutuplu sıfatlar içerirken Stapel dikey sayılardan (+5/-5) oluşur.
Sınıflama ölçeğinde sayılar ve sembollerin sadece kimlik ve gruplandırma belirttiğini, astlık üstlük bildirmediğini iyi kavrayın.