← Ünite 3
Sağlık İletişimi

Ünite 3: Sağlık İletişimi Kuramları

1872 Charles Darwin Çalışması
Davranış üzerinde etkili olan tutumlar ile ilgili bilimsel çalışmalar ilk olarak 1872 yılında Charles Darwin ile başlamıştır. Darwin, tutumu bir duygunun psikolojik baskısı olarak tanımlayarak bu alandaki literatürün temelini atmıştır.
1950 Hochbaum ve Arkadaşları
Sağlık İnancı Modeli, ilk olarak 1950 yılında Hochbaum, Kegeles, Leventhal ve Rosenstock tarafından geliştirilmiştir. Model, bireylerin koruyucu sağlık hizmetlerini (örneğin tüberküloz taramalarını) neden kullanıp kullanmadıklarını açıklamak amacıyla tasarlanmıştır.
1980 Sebepli Davranış Teorisi
Izek Ajzen ve Martin Fishbein tarafından 1980 yılında geliştirilen Sebepli Davranış Teorisi, sosyal psikoloji kökenlidir. Teori, bireyin tamamen kendi iradesi ve kontrolü altındaki davranışları açıklamak için tasarlanmış bir psikolojik süreç modelidir.
Bloom'un Bilişsel Alan Sınıflandırması
Öğrenilmiş davranışlardan zihinsel yönü ağır basanların kodlandığı bilişsel alan Bloom tarafından tanımlanmıştır. Bu alan aşamalı olarak 6 ana basamağa ve çeşitli alt basamaklara ayrılarak nitelikli bilginin işlenme sürecini açıklar.

Anahtar Kavramlar

Davranışİnsanın başka biri tarafından gözlenebilen veya kişinin kendince değişik yöntemlerle anlatılabilen bilinçli etkinlikleridir. Sadece bilgi sahibi olmak davranış değişikliği yaratmak için yeterli değildir; davranış dinamik ve aşamalı bir süreçtir.
Açıklayıcı TeoriBir sağlık sorununun veya riskli davranışın neden var olduğunu ve altında yatan belirleyici faktörleri tanımlayan kuram türüdür. Sağlık İnancı Modeli ve Planlanmış Davranış Teorisi bu kategoriye örnek olarak verilebilir.
Değişim TeorisiSağlık müdahalelerinin ve iletişim programlarının geliştirilmesinde kullanılan, bir programın neden ve nasıl çalışması gerektiğine dair varsayımları açıklayan kuramsal yaklaşımdır.
Davranışsal YönelimlerArzulanan bir davranışı hedef kitleye uyarlama olasılığını, kitlelerin mevcut tutumları ve davranışın algılanan faydaları doğrultusunda tahmin etmeyi amaçlayan çalışmalardır.
Akla Dayalı Eylem KuramıBireyin planlı ve amaçlı davranışlarını en iyi açıklayan faktörlerin, o davranışa yönelik bireysel tutumları ve öznel normları olduğunu ileri süren, Fishbein ve Ajzen tarafından geliştirilen modeldir.
Öznel NormBireyin sosyal çevresindeki önemli kişilerin (aile, arkadaşlar vb.) belirli bir davranışı yapması veya yapmaması yönündeki fikirlerine ve beklentilerine uyma konusundaki istekliliğidir.
Planlanmış Davranış Teorisiİnsanların toplumsal davranışlarının belirli faktörlerin kontrolü altında planlı şekilde ortaya çıktığını savunan, Akla Dayalı Eylem Kuramı'na 'Algılanan Davranış Kontrolü' eklenerek geliştirilen teoridir.
Algılanan Davranış KontrolüBireyin bir davranışı gerçekleştirmesinin ne kadar kolay veya zor olduğuna dair sahip olduğu algı ve inançtır; Bandura'nın öz-yeterlik kavramıyla benzerlik gösterir.
Sağlık İnancı ModeliBireyin hastalıklardan korunmak veya sağlıklı kalmak için sergilediği davranışları, bireysel tehdit algısı ve yarar-engel değerlendirmesi üzerinden açıklayan en eski bilişsel modeldir.
Algılanan DuyarlılıkBireyin kendisini belirli bir hastalığa veya sağlık sorununa yakalanma riski açısından ne derece savunmasız ve yatkın gördüğünü ifade eden inançtır.
Algılanan CiddiyetBireyin bir hastalığa yakalanması durumunda bu hastalığın hayatında, işinde veya genel sağlığında yaratacağı olumsuz sonuçların büyüklüğüne dair inancıdır.
Algılanan EngellerSağlığı koruyucu veya geliştirici bir davranışı gerçekleştirmeyi zorlaştıran maddi, fiziksel, psikolojik veya zamansal zorluklara dair bireysel algılardır.
Öz-Etkililik / YeterlikAlbert Bandura'nın kuramlaştırdığı, bireyin belirli bir eylemi veya davranışı başarıyla gerçekleştirebileceğine dair kendi yetenek ve kapasitesine olan inancıdır.
Karşılıklı DeterminizmSosyal Bilişsel Teori'de davranışın, kişisel faktörlerin (biliş dahil) ve çevresel faktörlerin birbirini karşılıklı olarak etkilediği üçlü bir etkileşim modeli olduğunu savunan kavramdır.
Sağlık Eylem Süreci Yaklaşımı (HAPA)Schwarzer tarafından geliştirilen, bireyin öz-yeterlik algısının davranışı benimseme, başlama ve sürdürme aşamalarında kritik rol oynadığını savunan sağlık davranışı değişim modelidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Pender'in Sağlığı Geliştirme Modeli

Pender tarafından geliştirilen bu model, temelini Albert Bandura'nın sosyal öğrenme kuramından alır. Modelde, bireyin öz-yeterlik algısının sağlığı geliştiren davranışları başlatmada ve sürdürmede en önemli nedensel mekanizma olduğu savunulur.

Lewin ve Becker'in Katkısı

Sağlık İnancı Modeli'nin teorik altyapısı oluşturulurken, Lewin ve Becker'in sosyopsikolojik kuramlarından büyük ölçüde yararlanılmıştır. Bu durum modelin bireysel inançlar ve sosyal psikoloji arasındaki köprüsünü güçlendirmiştir.

Piles ve Schmidt (1996) Bulguları

Araştırmacılar Piles ve Schmidt, Planlanmış Davranış Teorisi'nin sosyal psikolojide en iyi sonuç veren ve davranışların açıklanmasında ampirik olarak en geniş alanlarda test edilen teori olduğunu doğrulamışlardır.

Aksayan ve Gözüm (1998) Çalışması

Aksayan ve Gözüm tarafından yapılan çalışmada, bireyin öz-etkililik-yeterlik algısının sağlık davranışları üzerindeki doğrudan etkisini gösteren çok sayıda yerli ve yabancı araştırma sonucuna yer verilmiştir.

Diyabetik Çocuklar ve Anne Öz-Yeterliği Araştırması

Yapılan bir araştırmada, öz-yeterlik algısı yüksek olan annelerin diyabetik çocuklarının öz-bakım ve kendi kendine hastalık idare süreçlerinin, öz-yeterliği düşük annelerin çocuklarına kıyasla çok daha başarılı olduğu saptanmıştır.

Thomas'ın Üçlü Düzlem Sınıflandırması

Thomas, sağlık davranışı modellerini sistematik bir şekilde üç düzlemde ele almıştır. Bu düzeyler; bireysel seviye, kişilerarası seviye ve kurumsal/toplumsal/sosyal seviye olarak sınıflandırılmıştır.

Berry'nin Beşli Model Ayrımı

Berry, sağlık davranışı modellerini beş ayrı başlıkta toplamıştır. Bu modeller: Sağlık İnancı Modeli, Planlanmış Davranış Modeli, Kendine Düzenleyici Model, Değişim Basamakları Modeli ve Koruma Motivasyon Modelidir.

Sınavda Dikkat Et

  • Açıklayıcı ve Değişim teorilerinin ayrımına dikkat edin; sınavda Sağlık İnancı Modeli'nin bir 'açıklayıcı teori' olduğu doğrudan sorulabilir.
  • Planlanmış Davranış Teorisi'ni Akla Dayalı Eylem Kuramı'ndan ayıran en kritik unsurun 'Algılanan Davranış Kontrolü' olduğunu unutmayın; bu sınavda sıklıkla sorulan bir ayrımdır.
  • Tutumun bilişsel, duyusal ve davranışsal olmak üzere üç boyuttan oluştuğunu ve bu üçünün uyumlu olmasının tutumun gücünü artırdığını aklınızda tutun.
  • Sağlık İnancı Modeli'nin dört temel bileşenini (Duyarlılık, Ciddiyet, Yarar, Engel) ezberleyin; sınavda hangisinin bu modelin bileşeni olmadığı sorulabilir.
  • Albert Bandura denildiğinde aklınıza ilk olarak 'Sosyal Öğrenme', 'Sosyal Bilişsel Teori', 'Öz-Yeterlik' ve 'Karşılıklı Determinizm' kavramları gelmelidir.
  • Tutumlar üzerine ilk bilimsel çalışmaları başlatan kişinin 1872 yılında Charles Darwin olduğunu tarih ve isim eşleştirmesi olarak mutlaka not edin.