Ünite 4: Sağlık İletişimi Kuram ve Modelleri

1962 Everett Rogers Kitabı

Sosyoloji Profesörü Everett Rogers, 1962 yılında 'Yeniliklerin Yayılması' (Diffusion of Innovations) adlı çığır açan kitabını yayınlamış ve örnek olay analizlerinden yola çıkarak yeniliklerin bireyler ve toplumlar tarafından kabullenilmesine dair evrensel bir teori üretmiştir.

Van de Ven & Poole Tipolojisi

1995 yılında Van de Ven ve Poole tarafından önerilen kurumsal değişim tipolojisi; yaşam çevrimi, evrimsel, diyalektik ve teleolojik kategorilerden oluşarak literatürdeki en kapsamlı ve disiplinler arası sınıflandırmalardan birini sağlamıştır.

2003 Sağlıkta Dönüşüm Programı

Türkiye'de 2003 yılında hazırlanan Sağlıkta Dönüşüm Programı kapsamında, sağlık hizmetlerinin idari yapılanmasını kökten değiştiren Kamu Hastaneleri Birliği resmi olarak 2 Kasım 2012 tarihinde kurulmuştur.

Kamu Hastaneleri Birliği İdari Yapısı

2 Kasım 2012'de kurulan Kamu Hastaneleri Birlikleri, en üst düzeyde bir Genel Sekreter ve ona doğrudan bağlı çalışan idari işler, tıbbi işler ve mali işler olmak üzere 3 başkanlıktan oluşan bir hiyerarşik yapıya sahiptir.

Anahtar Kavramlar

Aşama TeorisiKurumların değişim sürecinde belirli adımlardan ve aşamalardan geçtiği varsayımıyla hareket eden, değişimi sürdürme stratejilerini bu farklı noktalarla uyumlaştıran kuramdır.

Kurumsal Gelişim TeorisiKurumsal yapıların ve süreçlerin çalışanların davranış ve motivasyonları üzerindeki etkisine odaklanan ve örgütün çalışmasını engelleyen sorunları tanımlamayı amaçlayan teoridir.

Evrimsel ModelHer bir örgütün çevresinde meydana gelen dışsal koşullara ve durumsal değişkenlere uyum sağlayan yapısını, dışsal taleplerle sistemlerin zamanla evrileceğini savunan modeldir.

Teleolojik ModelÖrgütlerin amaçlı, planlı ve uyum sağlayıcı bir şekilde liderler ve değişim ajanları aracılığıyla rasyonel ve doğrusal süreçlerle değiştiğini varsayan modeldir.

Yaşam Döngüsü ModeliÇocuk gelişimi çalışmalarından yola çıkarak büyüme, kurumsal olgunluk ve gerileme düzeylerine odaklanan, değişimi kurumsal gelişimin doğal ve durdurulamaz bir parçası olarak gören modeldir.

Diyalektik ModelDeğişimi örgüt içerisindeki ideolojiler, inanç sistemleri ve zıt kutuplar arasındaki çatışmaların, güç mücadelelerinin ve sosyal eylemlerin bir sonucu olarak gören politik modeldir.

Kültürel ModelDeğişimin, örgüt içindeki değerlerin, inançların, mitlerin ve ritüellerin uzun dönemde ve yavaş bir şekilde başkalaşmasıyla gerçekleştiğini savunan yaklaşımdır.

Toplumsal Organizasyon SüreciYerel toplulukların kendi içlerindeki sorunları tanımlayıp mevcut kaynakları kullanarak saptanan hedeflere ulaşmak için uyguladıkları çözümler veya yöntemler bütünüdür.

Bölgesel GelişimTopluluktaki sorunların çözülebilmesi amacıyla yerel halkı ve kişileri sürece dahil ederek üyeler arasında uyum ve koordinasyon sağlamayı hedefleyen yaklaşımdır.

Sosyal PlanlamaTopluluk üyelerinin yararı için teknik destek ve uzmanlık sağlayan uygulayıcıları kullanarak hedeflere ve sorun çözümüne yönelik rasyonel uygulamalar yapılması sürecidir.

Sosyal EylemBaskı altındaki veya dezavantajlı durumdaki gruplar tarafından tanımlanan sosyal adaletsizlikleri ortadan kaldırmak için topluluğun sorun çözme kapasitesini artırmayı hedefleyen yaklaşımdır.

Yeniliklerin YayılımıYeni fikirlerin, ürünlerin, teknolojilerin ve sosyal uygulamaların bir iletişim kanalı aracılığıyla zaman içinde bir sosyal sistemin üyeleri arasında nasıl iletildiğini ve benimsendiğini açıklayan kuramdır.

Bağıntılı AvantajBir yeniliğin, kendisinden önce kullanılan mevcut uygulamalardan veya fikirlerden ne kadar daha iyi ve avantajlı olduğunun birey tarafından algılanma derecesidir.

SınanabilirlikBir yeniliğin tam olarak benimsenmeden önce sınırlı bir temel üzerinde, risk almadan kolayca test edilebilme, denenebilme ve tecrübe edilebilme derecesidir.

Transteoretik ModelDavranış değişiminin anlık bir eylem değil, belirli aşamalardan ve süreçlerden oluşan dinamik bir süreç olduğunu savunan ve değişimi zamansal boyutta inceleyen kuramdır.

Karşıt KoşullamaTransteoretik Model'in davranışsal süreçlerinden biri olup, sağlıksız bir davranışın yerine konulabilecek daha sağlıklı alternatif davranışların öğrenilmesi ve uygulanmasıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

İl Düzeyinde Üçlü İdari Yapı

2012 yılındaki kurumsal değişim sonrasında il düzeyinde sağlık hizmetlerinin sunumu İl Sağlık Müdürlüğü, Halk Sağlığı Müdürlüğü ve Kamu Hastaneleri Birlikleri olmak üzere üçlü bir idari mekanizma üzerinden yürütülmeye başlanmıştır.

Prochaska ve DiClemente (1982)

Transteoretik Model (Değişim Evreleri Kuramı), ilk çalışmaları 1970'li yıllara dayanmakla birlikte, Prochaska ve DiClemente tarafından resmi olarak 1982 yılında geliştirilmiş ve ilk kez sigarayı bırakma programlarında test edilmiştir.

Hizmet Kalite Standartları (HKS)

Sağlık kurumlarında teleolojik model kapsamındaki toplam kalite yönetimi çalışmalarının sağlık hizmetlerine uyarlanmış hali olan Hizmet Kalite Standartları, kurumsal gelişmeyi ve sürekli iyileşmeyi hedefleyen standartlar getirmiştir.

Yenilikçilerin Pazar Payı Oranı

Rogers'ın kabullenici kategorileri modeline göre, bir yeniliği ilk benimseyen ve risk almaya en gönüllü, yüksek sosyal sınıfa ait grup olan 'Yenilikçiler' (Innovators) toplam pazarın ilk %2.5'lik dilimini oluşturur.

Düşünmeme Evresi Sınırı

Transteoretik Model'e göre Düşünmeme (Pre-contemplation) aşamasındaki bireyler, problem davranışlarını gelecek 6 ay içerisinde değiştirmeye yönelik herhangi bir niyet veya motivasyona sahip değillerdir.

Hazırlık Evresi Sınırı

Transteoretik Model'in Hazırlık (Preparation) aşamasında bulunan bireyler, davranış değişikliğini gerçekleştirmek amacıyla gelecek 1 ay içerisinde harekete geçme niyetine ve somut planlara sahiptirler.

Hareket Evresi Zaman Dilimi

Transteoretik Model'de Hareket (Action) aşaması, bireyin hedef davranışı değiştirmeye başladığı ve bu yeni sağlıklı davranışı sürdürmede henüz ilk 6 ayı doldurmadığı kritik süreci kapsar.

Devam Ettirme Evresi Başlangıcı

Transteoretik Model'in Devam Ettirme (Maintenance) aşaması, bireyin yeni sağlıklı davranışı başarıyla uygulamaya başlamasının üzerinden en az 6 ay geçtikten sonra başlayan sınırsız süreyi ifade eder.

Sınavda Dikkat Et

Aşama teorisi ile Kurumsal gelişim teorisi arasındaki farka dikkat et; Aşama teorisi adı üstünde 'belirli adımlara/aşamalara' odaklanırken, gelişim teorisi 'engelleri tanımlamaya' odaklanır.
Van de Ven & Poole tipolojisindeki 4 modeli (yaşam çevrimi, evrimsel, diyalektik, teleolojik) mutlaka ezberle, sınavda sınıflandırma sorusu olarak çıkma ihtimali çok yüksektir.
Yeniliklerin Yayılımı Kuramı'nın 4 ana unsurunu (Yenilik, İletişim Kanalları, Zaman, Sosyal Sistem) adın gibi bil, çünkü kuramın temel iskeletini bu unsurlar oluşturur.
Rogers'ın kabullenici kategorilerindeki oranlara ve 'Erken Kabullenenler' ile 'Yenilikçiler' arasındaki farka odaklan; fikir liderliği en yüksek olan grup Erken Kabullenenlerdir.
Transteoretik Model'in 5 aşamasının (Düşünmeme, Düşünme, Hazırlık, Hareket, Devam Ettirme) süre sınırlarına dikkat et; özellikle 1 ay (Hazırlık) ve 6 ay (Düşünme/Hareket) sınırları ayırt edicidir.
Transteoretik Model'deki 10 süreci bilişsel ve davranışsal olarak ikiye ayırabilmelisin; 'Bilinçlenme' ve 'Çevreyi Değerlendirme' bilişsel iken, 'Uyaran Kontrolü' ve 'Karşıt Koşullama' davranışsal süreçlerdir.