← Ünite 11
Medeni Hukuk

Ünite 11: Sözleşmelerde Hükümsüzlük Halleri

TBK Madde 28 ve Aşırı Yararlanma
Türk Borçlar Kanunu'nun 28. maddesinde düzenlenen aşırı yararlanma (gabin) durumunda, mağdur tarafa sözleşmeyi iptal etme hakkı tanınmıştır. Bu durum bozulabilir geçerlilik niteliğindedir; yani sözleşme başlangıçta geçerlidir ancak süresi içinde iptal beyanıyla geçmişe etkili olarak ortadan kaldırılabilir.
Ayırt Etme Gücü Bulunmayanın İşlemleri
Ayırt etme gücünden yoksun olan bir kimsenin yaptığı tüm borçlandırıcı ve hukuki işlemler, kamu düzenini ilgilendirdiği için kesin hükümsüzlük (mutlak butlan) yaptırımına tabidir ve hakim tarafından re'sen dikkate alınır.
Sınırlı Ehliyetsizlerin İşlemlerinde Onay Süreci
Sınırlı ehliyetsiz olan küçüklerin veya kısıtlıların yasal temsilcilerinin izni olmadan yaptıkları işlemler noksanlık (askıda hükümsüzlük) aşamasındadır. Yasal temsilcinin sonradan icazet vermesiyle işlem baştan itibaren geçerlilik kazanır.
Sürekli Sözleşmelerde İleriye Etkili Hükümsüzlük
Kira ve hizmet sözleşmeleri gibi sürekli borç ilişkilerinde, sözleşmenin geçersizliği anlaşıldığında bu durum geçmişe etkili olmaz. O tarihe kadar ödenmiş olan kiralar geri istenemez; hükümsüzlük sadece ileriye dönük sonuç doğurur.

Anahtar Kavramlar

YoklukSözleşmenin kurucu unsurlarını oluşturan karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanlarının hiç bulunmaması durumudur. Bu halde sözleşme hukuk dünyasında hiç doğmamış sayılır ve hakim tarafından re'sen dikkate alınır.
Butlan (Kesin Hükümsüzlük)Kurucu unsurları tamam olan bir sözleşmenin; ehliyetsizlik, ahlaka aykırılık, imkansızlık veya şekil noksanlığı gibi kamu düzenini ilgilendiren ağır sakatlıklar nedeniyle baştan itibaren kendiliğinden geçersiz olması durumudur.
Düzelebilir Hükümsüzlükİptal kabiliyetinin bir türü olup, sözleşmenin başlangıçta geçersiz olduğu ancak hak sahibinin kanuni süre içinde iptal hakkını kullanmaması veya icazet vermesiyle baştan itibaren geçerli hale geldiği durumdur. Hata, hile ve ikrah bu kapsama girer.
Bozulabilir GeçerlilikSözleşmenin başlangıçta geçerli olarak kurulduğu ancak hak sahibinin kanuni süre içinde tek taraflı iptal beyanıyla sözleşmeyi geçmişe etkili olarak kesin olarak hükümsüzleştirebildiği durumdur. Aşırı yararlanma (gabin) buna örnektir.
Noksanlık (Askıda Hükümsüzlük)Kurulmuş bir sözleşmenin hüküm doğurabilmesi için kanuni temsilci onayı veya resmi makam izni gibi tamamlayıcı bir unsurun gerçekleşmesinin beklenmesi durumudur.
Kısmi HükümsüzlükSözleşmedeki sakatlığın sadece belirli bir hükme ilişkin olması ve bu hüküm çıkarıldığında dahi tarafların sözleşmeyi yapacaklarının kabul edilmesi durumunda, sadece o hükmün geçersiz sayılmasıdır.
Sürekli Sözleşmeİfa borcunun zamana yayıldığı, kira veya hizmet sözleşmesi gibi tek bir anlık ifa ile sona ermeyen ve hükümsüzlük yaptırımının geçmişe değil sadece ileriye etkili uygulandığı sözleşmelerdir.
MuvazaaTarafların üçüncü kişileri aldatmak amacıyla, gerçek iradelerine uymayan ve aralarında hüküm doğurmasını istemedikleri görünüşte bir sözleşme yapmaları durumudur; kesin hükümsüzlük yaptırımına tabidir.
İcazetAskıda hükümsüz veya düzelebilir hükümsüz bir hukuki işleme, onay yetkisine sahip kişi veya kanuni temsilci tarafından sonradan verilen ve işlemi baştan itibaren geçerli kılan onay beyanıdır.
İptal Hakkıİradesi sakatlanan veya aşırı yararlanmaya maruz kalan tarafa kanunen tanınan, tek taraflı bir irade beyanıyla sözleşmeyi geçmişe etkili olarak hükümsüz kılma yetkisi veren bozucu yenilik doğuran haktır.

Diğer Önemli Bilgiler

Şekil Şartına Aykırılığın Yaptırımı

Kanunun geçerlilik şartı olarak öngördüğü yazılı veya resmi şekil şartlarına uyulmaksızın akdedilen sözleşmeler, kesin hükümsüzlük (butlan) yaptırımına tabidir ve taraflar istemese dahi hakim tarafından doğrudan geçersiz sayılır.

Kısmi Hükümsüzlükte Farazi İrade Analizi

Bir sözleşmenin ahlaka aykırı tek bir kaydı varsa, hakim tarafların bu kayıt olmaksızın da sözleşmeyi yapıp yapmayacaklarını (farazi iradelerini) inceler. Yapacakları kanaatine varılırsa sadece o kayıt iptal edilir, sözleşmenin kalanı geçerli kalır.

Sınavda Dikkat Et

  • Yokluk ile Butlan ayrımına çok dikkat edin; yoklukta kurucu unsurlar (irade beyanları) hiç yoktur, butlanda ise kurucu unsurlar vardır ancak emredici hukuka veya kamu düzenine aykırılık söz konusudur.
  • Hakimin re'sen (kendiliğinden) dikkate almak zorunda olduğu durumlar sadece Yokluk ve Butlan halleridir; iptal kabiliyetinde ise hak sahibinin beyanı aranır.
  • İptal kabiliyetinin iki alt türü olan 'düzelebilir hükümsüzlük' (hata, hile, ikrah) ile 'bozulabilir geçerlilik' (aşırı yararlanma/gabin) arasındaki başlangıç geçerlilik farkını mutlaka öğrenin.
  • İrade sakatlıklarında (hata, hile, ikrah) iptal hakkının 1 yıllık hak düşürücü süreye tabi olduğunu sınavda doğrudan soru olarak görebilirsiniz.
  • Sürekli sözleşmelerde (kira, hizmet) hükümsüzlüğün geçmişe etkili olmadığını, sadece ileriye etkili sonuç doğurduğunu unutmayın; bu durum iade borçlarının sınırını belirler.