Ünite 9: İngiliz Empirizminde Estetik

Sofistlerin Duyulur Dünya Anlayışı

Antik dönemde Sofistler, duyulur dünyayı felsefi incelemelerinin temel merkezine koymuşlardır. Ancak daha sonra Platoncu idealizm ve Orta Çağ skolastik felsefesi bu yaklaşımı dışlamış, duyulur dünyaya ikincil ve ilineksel bir değer atfetmiştir.

Berkeley'in İstisnai Durumu

George Berkeley, dinsel motiflerle bezenmiş öznel idealizmi savunmasına rağmen empirist gelenek içerisinde değerlendirilmektedir. Bu aykırı konum, empirizmin genel seküler ve dünyevi karakterini ve modern öznenin beğenilerine zemin hazırlamasını gölgeleyemez.

İskoç Aydınlanması ve Estetik

İngiliz felsefe geleneği ve İskoç Aydınlanma düşüncesi içinde Shaftesbury, Edmund Burke ve Francis Hutchenson gibi önemli düşünürler yer alır. Bu filozoflar duyum, duygu, haz ve acı kavramları üzerinden estetik kuramlar geliştirmişlerdir.

David Hume'un Felsefi Konumu

David Hume, eleştirel bir kuşkuculuğa varan bilgi anlayışıyla bilinir. Radikal empirizmi savunmasına rağmen, estetik alanda tamamen tikel ve göreli bir kalıntıyla yetinmeyip, insan doğasının iç mekanizmasına dayanan evrensel bir estetik beğeni savunmuştur.

Anahtar Kavramlar

İngiliz EmpirizmiBilginin ve deneyimin temelini duyumlara ve algılara dayandıran, duyulur dünyayı felsefenin başlangıç noktası kabul eden felsefi akımdır. Örneğin, modern dönemde öznenin öncelikle algılayan bir varlık olduğunu savunarak estetik ve sanat analizlerine zemin hazırlar.

Düşünen ÖzneModern felsefede epistemolojik olarak birincil konumda ele alınan, akıl yürüten, sorgulayan ve bilgi üreten insan bilincidir. İngiliz empirizmi bu öznenin aynı zamanda ve öncelikle algılayan bir özne olduğunu vurgular.

Algılayan ÖzneDuyusal verileri dış dünyadan alarak işleyen, duyumsama edimini gerçekleştiren özne konumudur. Estetik yaşantının ve sanat olgusunun kavranabilmesi için düşünen öznenin algılayan yönü ön plana çıkarılmalıdır.

Duyulur Gerçeklikİnsanın bedensel varoluşuyla deneyimlediği, tikel ve bireysel şeylerden oluşan maddi dünyadır. Empirist felsefede aşkın alanların aksine bilgi ve estetik yargının temel hareket noktasını oluşturur.

İdeal SoyutlamaDuyulur dünyanın somut ve tikel gerçekliğini ardında bırakarak zihinsel ve aşkın kavramlara ulaşma çabasıdır. Rasyonalist gelenek bu soyutlamayı yüceltirken, empirizm buna karşı çıkmıştır.

Rasyonel SoyutlamaAkılsal düşünce yoluyla elde edilen, duyusal deneyimi aşma iddiası taşıyan evrensel ve zorunlu ilkeler sistemidir. İngiliz empiristleri bu tür soyutlamaların duyulur gerçeklikle denetlenmesi gerektiğini savunur.

EvrensellikHume estetik bağlamında, aşkın ve rasyonel bir yasaya değil, insan doğasının ortak yapısına ve ortak sağduyusuna dayanan genelgeçerlik durumudur. Bütün insanlarda ortak olan bedensel ve ruhsal iç mekanizmayı ifade eder.

Estetik Değer YargısıGüzelin, çirkinin, sanatın ve estetik deneyimin değerini belirlemeye yönelik yargılama sürecidir. Empirist gelenekte bu yargılar aşkın kurallara değil, duyu algılarına ve insan duygularına dayanır.

Tikel GüzellikMutlak ve evrensel bir form olmayan, nesnelere ve öznelere göre değişiklik gösteren göreli güzellik durumudur. Hume'a göre her zihin farklı bir nesneyi farklı şekillerde algıladığı için güzellik tikeldir.

Göreli GüzellikSabit ve değişmez bir aşkın hakikate dayanmayan, kişiden kişiye ve nesneden nesneye fark eden estetik niteliktir. Hume, güzelliğin başlangıçta göreli bir karakter taşıdığını kabul eder.

Sağduyuİnsan zihninin tarihsel önyargılardan arınmış, normal bir zekâ düzeyinde ortak değerleri kavrama yetisidir. Hume'un evrensel estetik beğeni ölçütlerinden birini oluşturur.

Diğer Önemli Bilgiler

Sanatın Kalıcılığı ve Bilim

Hume'a göre bilimsel ve felsefi teoriler zaman içinde değişebilir, gelişebilir ya da geçerliliğini yitirebilir. Buna karşın sahici ve gerçek bir sanat yapıtı klasik bir değer taşır ve insanlığın ortak duygularını betimlediği için zamanla değerini asla kaybetmez.

Hume'un Sağlık ve Zihin Dinginliği Ölçütü

Hume, estetik değerin doğru algılanabilmesi için zihinsel ve ruhsal dinginliği ilk ölçüt olarak belirler. Zihnin iç işleyişinin düzgün çalışması, doğrudan bedensel sağlığa bağlıdır; örneğin ateşli hastalığı olan birinin duyumsama yetisi hasar görür.

Uzmanlık ve Tecrübe ile Beğeni Geliştirme

Estetik beğeniyi doğru takdir edebilmenin üçüncü ölçütü uzmanlık ve tecrübedir. İnsanlar belli bir sanat dalında, örneğin bir müzik aletini defalarca çalarak eğitim alıp sesler ve melodiler konusunda çok daha derinlikli yargılarda bulunabilirler.

Liberal Demokrasi ve Empirizm Uyumu

Duyulur gerçekliği epistemolojik temel alan empirizm, liberal demokrasinin ilkeleriyle uyumludur. Bireysel öznelliğin keyfiyeti, sanatsal yaratıcılık özgürlüğü ve kararların ortak sağduyuya (oy çokluğuna) dayanması bu uyumun somut yansımalarıdır.

Sınavda Dikkat Et

Empirizmin çıkış noktasının 'duyulur dünya' ve 'algılayan özne' olduğunu kesinlikle unutmayın; sorular bu kavramlar üzerinden gelir.
Hume’un estetiğinin tamamen tikel ve göreli olmadığını, insan doğasının ortak iç mekanizmasına dayanan bir evrensellik barındırdığını karıştırmayın.
Hume’a göre estetik evrenselliğin 'aşkın ve rasyonel' değil, empirik temelli ve insani duyguya dayalı olduğunu aklınızda tutun.
Hume'un sanat anlayışında sanatın 'duyu alanına' ait olduğunu ve zaman içinde değerini yitirmeyen klasik bir nitelik taşıdığını not edin.
Hume tarafından öne sürülen 5 estetik ölçütü (zihinsel dinginlik, duyarlı duyu organları, uzmanlık/eğitim, kültürel saflık ve sağduyu) soru potansiyeli taşıdığı için ezberleyin.
İngiliz empirizminin liberalizm ve seküler zihin yapısıyla olan uyumuna dikkat edin, çünkü sorular bu politik-felsefi bağlamı sorgulayabilir.