Sesli Özet
← Ünite 9

Ünite 9: İngiliz Empirizminde Estetik — Sesli Özet

Dinleme Premium'a özel. 1. ünitenin sesli özeti ücretsiz; bu ünitenin seslendirme metni de aşağıda ücretsiz okunabilir.
Metni oku

Modern felsefenin en temel bileşenlerinden biri olan İngiliz empirizmi, düşünen öznenin aynı zamanda ve öncelikle algılayan bir özne olduğuna dikkat çeker. Antik dönemde Sofistler tarafından önemsenen duyulur dünya, Platoncu idealizm ve Orta Çağ'ın Skolastik felsefesinde kavram realizmi ve rasyonalist gelenek nedeniyle ikincil bir konuma itilmiştir. Bu geleneklerde duyulur dünyaya, ideal ve rasyonel gerçeklik karşısında yalnızca ilineksel bir değer atfedilmiştir. İngiliz empirizmi, klasik idealizm ve Skolastik düşünce tarafından gölgede bırakılmış olan duyulur dünyanın, modern çağın ve Aydınlanmanın gerekliliklerine uygun olarak yeniden onurlandırılmasını sağlar. Bu yaklaşım, evrensel ve zorunlu aşkın ilkelerin eleştirilmesini ve olumsuzlanmasını, bireysel öznelliğin ve liberalizmin gelişimi için vazgeçilmez bir zemin olarak görür. Estetik kavramı etimolojik kökeni itibarıyla 'duyum' ve 'algı' anlamına gelir. İdealist ve skolastik gelenekte estetik değerler, duyulur gerçekliğe içkin değil, aksine dinsel ve aşkın (transendent) değerler üzerinden belirlenmeye çalışılmıştır. Empirist epistemoloji ise doğadaki ve sanattaki güzelliği seküler bir zihin yapısıyla, doğrudan duyulur gerçeklik zemininde saptama yoluna gitmiştir. Berkeley’in dinsel motifler içeren öznel idealizmi bu genel çerçevenin dışında istisnai bir örnek gibi görünse de, empirist geleneğin modern öznenin dünyevi ve seküler beğenilerine felsefi zemin hazırladığı gerçeğini gölgeleyemez. Duyulur gerçekliği epistemolojik olarak başlangıç noktası alan empirizm, liberal demokrasinin ilkeleriyle de tam bir uyum sergilemektedir. Duyum ve duygu kavramları, empirist felsefenin epistemolojik, etik ve estetik temellerini oluşturur. Empirist anlayış, insanın duyumsama edimini ve dolayısıyla duyulur dünyayı kendi hareket noktası olarak alır. Duyulur dünya, bireysel şeylerin oluşturduğu maddi dünyadır. Bu nedenle tutarlı bir empirist mantalite, maddi ve bedensel varoluşu estetik yargı ve deneyimin temel kökeni olarak kabul eder. Duygular, duyumsanan gerçekliğin insan bedeni ve ruhunda yarattığı etkiler ve yankılardır. Duyumsama edimini felsefesinin merkezine koyan empirizmin, insan duygularını göz ardı etmesi imkansızdır. Özellikle temel insani duygular olan haz ve acı, estetik yargı ve deneyimin anlaşılmasında kilit bir role sahiptir. İngiliz felsefe geleneği ve İskoç Aydınlanması içinde Shaftesbury, Burke ve Hutchenson gibi pek çok düşünür estetik üzerine önemli görüşler ortaya koymuştur. Ancak bu ünitede, hem radikal empirizmi hem de Alman idealizmi ve Kant üzerindeki derin etkisiyle öne çıkan David Hume’un estetik ve sanat anlayışı özel bir örnek olarak incelenmektedir. David Hume’un bilgi anlayışı eleştirel bir kuşkuculuğa dayanır ve radikal bir empirizmi savunur. Hume'a göre akıl, duyum ve duyguları belirlemez; aksine duyum ve duygular aklı yerli yerine oturtmanın yegane zeminini oluşturur. Rasyonalist gelenek, duyulur gerçekliğin tikel ve göreli doğasını göz ardı ederek evrensel ve zorunlu kavramlar peşinden koşmuştur. Bu bağlamda Hume için güzellik ilk olarak tikel ve göreli bir karakter taşır. Aşkın ve mutlak bir güzellik iddiası temelsizdir çünkü her zihin farklı bir güzelliği algılar. Hem nesnelerdeki içerik farklılığı hem de öznelerin algısal çeşitliliği nedeniyle, aşkın bir güzellik fikri inancın ötesine geçemez. Bununla birlikte Hume, tamamen tikel ve göreli bir estetik anlayışla sınırlı kalmaz. İnsan doğasına ve duyumsayan öznenin iç mekanizmasına dayalı evrensel bir değerin var olabileceğini savunur. Buradaki evrensellik, rasyonel ve aşkın bir nitelik taşımaz; doğrudan duyumsayan öznenin ortak doğasına ve sağduyusuna dayanır. Hume'a göre sanat, duygu alanına ve doğrudan mevcudiyete ait bir etkinliktir. Bilimsel ve felsefi kavramlar zamanla değişip eskise de, sahici sanat yapıtları klasik bir değer taşır ve insanlığın ortak duygularını betimlediği için zamanla değerini yitirmez. Sanat, nesnel aşkın doğruluklar adına duyulur gerçekliği göz ardı etmez; aksine insanlığın ortak tutkularını dramatik bir inandırıcılıkla dışa vurur. Estetik beğeninin evrensel ve kalıcı olabilmesi, saf bir iç işleyiş mekanizmasına ve bazı somut ölçütlere dayanır. Hume bu ölçütlerin ilki olarak zihinsel ve ruhsal dinginliği, yani bedensel sağlığı gösterir. Sağlıklı bir beden ve zihin, güzelliği engelsiz bir şekilde takdir edebilir. İkinci ölçüt, duyarlı ve hassas duyu organlarına sahip olmaktır. Üçüncü olarak ise uzmanlığa dayalı, eğitim ve tecrübeyle gelişmiş derinlikli yargılama becerisi vurgulanır. Örneğin bir müzik aletini defalarca çalan kişi sesler konusunda daha incelikli yargılara varabilir. Hume, dördüncü olarak kültürün ve eğitimin insan doğasını olumlu ya da olumsuz etkileyebileceğini belirterek, saf sezginin tikel önyargılarla zehirlenmemesi gerektiğini söyler. Son ölçüt ise sanat yapıtının amacını anlamak için gerekli olan asgari düzeyde sağduyu ve normal bir zekâya sahip olmaktır.