Ünite 5: Eyaletlerdeki Askeri Teşkilat ve Osmanlı Ordusunda Batılılaşma

Eyaletlerdeki Askeri Teşkilat ve Osmanlı Ordusunda Batılılaşma - kaynak sayfa görseli

Kaynak: ders kitabı, sayfa 123

Humbaracıbaşı Ahmed Paşa ve Üsküdar Mektebi

I. Mahmud döneminde Osmanlı hizmetine girip Müslüman olan Fransız asıllı Comte de Bonneval, Humbaracı Ocağı'nı bölük, tabur ve alaylara ayırmıştır. Subay yetiştirmek amacıyla Üsküdar'da açtığı teknik mektep, ileride kurulacak Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyun'un çekirdeğini oluşturmuştur.

Baron de Tott ve Sürat Topçuları

III. Mustafa döneminde Fransa'dan getirilen Macar asıllı topçu ustası Baron de Tott, Topçu Ocağı ile istihkâm sınıflarını düzenlemiştir. 'Sürat Topçuları' adıyla yeni bir sınıf kurarak sıkı bir eğitime tabi tutmuş ve tophâneyi ıslah ederek yeni toplar döktürmüştür.

Mühendishâne-i Bahrî-i Hümâyun'un Açılışı

III. Mustafa döneminde, deniz askerî eğitimini modernleştirmek amacıyla 1773 yılında kurulan bu mühendishane, günümüz Deniz Harp Okulu'nun doğrudan çekirdeğini ve ilk temelini teşkil etmektedir.

İrâd-ı Cedîd Hazinesi'nin Kuruluşu

III. Selim döneminde yeni kurulan Nizâm-ı Cedîd ordusunun mali giderlerini finanse etmek, devlet hazinesine yük olmamak ve düzenli gelir sağlamak amacıyla özel olarak ihdas edilmiş hazinedir.

Anahtar Kavramlar

Timarlı sipahiOsmanlı eyalet ordusunun en kalabalık sınıfını oluşturan, devletten timar toprağı alarak karşılığında cebelü adı verilen atlı askerler yetiştiren topraklı süvari sınıfıdır. Hizmet kıdemlerine göre yıllık gelirleri 1.000 ile 19.999 akçe arasında değişirdi.

CerohorOsmanlı ordusunda geri hizmetlerde istihdam edilen, yol açma, hendek kazma ve lojistik destek sağlama gibi işleri yürüten yardımcı işçi birliklerinden biridir.

AzabTürk gençleri arasından kefaletle toplanan, savaşlarda merkez ordusunun en önünde yer alarak ilk hücumu karşılayan ve ardından açılıp topçuların ateş etmesini sağlayan hafif piyade ve öncü sınıfıdır.

DeliXVI. yüzyıl sonlarından itibaren delice cesaretleriyle tanınan, başlangıçta Rumeli hudut beyliklerinde kullanılan, daha sonra vezirlerin maiyetine girerek ücretli süvari birliğine dönüşen hafif öncü süvari sınıfıdır.

AkıncıOsman Gazi döneminden itibaren sınır boylarında görev yapan, maaş almayıp geçimlerini düşmandan aldıkları ganimetlerle sağlayan, keşif ve akın faaliyetlerinde bulunan öncü süvari birliğidir.

YürükRumeli bölgesinde yaşayan, 24'er kişilik ocaklara ayrılan ve savaş zamanı orduya öncülük ederek yol açma, köprü onarma gibi geri hizmet görevlerini yürüten yardımcı kuvvet grubudur.

MüsellemKuruluş döneminin ilk düzenli birliklerinden olan, XV. yüzyıl ortalarından itibaren atlı statülerini koruyarak yol açma, köprü onarma ve orduya lojistik destek sağlama gibi geri hizmet görevlerine kaydırılan askerî sınıftır.

CanbazOsmanlı ordusunda Vize, Vidin ve Yanbolu taraflarında bulunan, yürük yaya beyinin kumandası altında görev yapan ve geri hizmet işlerinde kullanılan ocaklı işçi birliklerindendir.

ŞatırOsmanlı ordusunda geri hizmet ve lojistik destek faaliyetlerinde istihdam edilen, kendi içinde ocaklara ayrılmış yardımcı hizmet sınıflarından biridir.

Asakir-i mansure-i muhammediyye1826 yılında Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasından hemen sonra II. Mahmud tarafından Hz. Muhammed'in adına izafeten kurulan, modern eğitime tabi tutulan ve tamamı maaşlı olan yeni düzenli ordu teşkilatıdır.

Nizam-ı cedid askeriIII. Selim döneminde yeniçerilere alternatif olarak Bostancı Ocağı'ndan seçilen askerlerle kurulan, bölük, tabur ve alaylara ayrılarak Levent Çiftliği'nde eğittirilen modern üniformalı ilk düzenli ordu neferleridir.

SekbanII. Mahmud döneminde Alemdar Mustafa Paşa tarafından Nizâm-ı Cedîd'in bir devamı olarak Levend ve Selimiye kışlalarında eğitilmek üzere kurulan ancak yeniçeri isyanıyla kaldırılan modern ordu birlikleridir.

Eşkinci1826 yılında Yeniçeri Ocağı'nı dönüştürmek ve yeni savaş tekniklerini öğretmek amacıyla yeniçeri bölüklerinden seçilerek oluşturulan, ancak yeniçeri propagandası ve isyanı sonucu kısa sürede kaldırılan geçiş dönemi askeri sınıfıdır.

CebelüTimarlı sipahilerin ve dirlik sahiplerinin yıllık gelirlerinin belli oranlarına göre, yeme, içme, silah ve at gibi tüm ihtiyaçlarını kendileri karşılayarak yetiştirmek zorunda oldukları zırhlı atlı askerlerdir.

SeraskerTanzimat sonrasında ve özellikle II. Mahmud döneminde kurulan Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye ordusunun en büyük komutanı olan, zamanla Bâb-ı Seraskerî makamının başı haline gelen yüksek rütbeli askeri yöneticidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyun'un Faaliyete Geçmesi

III. Selim döneminde, kara ordusunun subay ve teknik eleman ihtiyacını karşılamak amacıyla 1795 yılında kalıcı olarak faaliyete geçirilen bu kurum, günümüz Kara Harp Okulu'nun temelini oluşturur.

Kabakçı Mustafa İsyanı (1808)

İç ve dış mihrakların tahrikleri, İngiltere, Fransa ve Rusya'nın Osmanlı'nın güçlenmesini istememesi ve yeniçerilerin hoşnutsuzluğu sonucunda 1808 yılında çıkarılan isyandır. Bu ayaklanma sonucunda Nizâm-ı Cedîd ordusu ortadan kaldırılmış ve III. Selim tahttan indirilmiştir.

Vak'a-yı Hayriye ve Eşkinci Ocağı'nın Kaldırılması

12 Haziran 1826'da talime başlayan Eşkinci Ocağı aleyhinde yeniçerilerin kara propaganda başlatması ve 15 Haziran 1826'da ayaklanması üzerine, II. Mahmud isyancı Yeniçeri Ocağı'nı ve Eşkinci Ocağı'nı tamamen kaldırmıştır.

Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye'nin Kuruluşu

Yeniçeri Ocağı'nın 1826 yılında kaldırılmasının ardından Hz. Muhammed'in adına izafeten kurulan modern düzenli ordudur. Yaşları 15-30 arasında değişen gönüllülerin alındığı bu ordu için Mansûre Hazinesi kurulmuş ve seraskerlik makamı ihdas edilmiştir.

Harbiye Mektebi'nin Açılışı (1834)

II. Mahmud döneminde, Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye ordusunun ve yeni askeri teşkilatın subay ihtiyacını karşılamak ve modern askeri eğitim vermek amacıyla 1834 yılında İstanbul'da açılan yüksek askeri okuldur.

1843 Askerlik Kanunu ve Muvazzafiyet Süresi

6 Eylül 1843 tarihinde çıkarılan kanunla askerlik vatanî görev haline getirilmiş, muvazzaf askerlik süresi 5 yıla indirilmiş ve bu süreyi bitirenlere 7 yıl da ihtiyatlık (redif) süresi verilmiştir.

1869 Askeri Reformu ve Hüseyin Avni Paşa

Serasker Hüseyin Avni Paşa'nın 1869 yılındaki girişimleriyle Osmanlı ordusu Nizamiye (4 yıl), Redif (1 yıl) ve Müstahfız (8 yıl) olmak üzere üç ana bölüme ayrılmış, Prusya eğitim usulleri benimsenerek ordu daha modern bir yapıya kavuşturulmuştur.

Sınavda Dikkat Et

Timarlı sipahilerin gelir oranlarına (timar 1.000-19.999 akçe, zeamet 20.000-99.999 akçe) ve her kaç akçede bir cebelü getirdiklerine (timarda 3.000, zeamette 5.000 akçe) sınavda dikkat edin; ÖSYM bu oranları karıştırmayı sever.
Yardımcı kuvvetlerin sınıflandırılmasına (öncü, geri hizmet, kale kuvvetleri) dikkat edin; akıncı ve deli öncü süvariyken, yaya ve yürük geri hizmet birlikleridir.
III. Selim dönemi ıslahatlarının finansmanı için kurulan hazinenin adının 'Îrâd-ı Cedîd', II. Mahmud dönemindeki Mansûre ordusu için kurulan hazinenin adının ise 'Mansûre Hazinesi' olduğunu karıştırmayın.
Askeri okulların açıldığı dönemleri iyi ezberleyin: Mühendishâne-i Bahrî-i Hümâyun III. Mustafa, Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyun III. Selim, Harbiye Mektebi ise II. Mahmud (1834) dönemindedir.
Vak'a-yı Hayriye (1826) ile kaldırılan ocağın Yeniçeri Ocağı, bu olaydan hemen önce kurulan ama yeniçeri isyanıyla kaldırılan geçiş ocağının ise Eşkinci Ocağı olduğunu unutmayın.
Tanzimat sonrası 1843 Kanunu ile muvazzaf askerlik süresinin 5 yıl, ihtiyatlık süresinin ise 7 yıl olarak belirlendiği bilgisi sınavda soru olarak gelebilir.
1869 yılında Serasker Hüseyin Avni Paşa zamanında ordunun Nizamiye, Redif ve Müstahfız olarak üçe ayrıldığını ve Prusya modelinin benimsendiğini kesinlikle not edin.