Ünite 7: Karar Alma

Kaynak: ders kitabı, sayfa 146

Herbert Simon ve 1978 Nobel Ödülü

Herbert Simon, klasik rasyonel karar alma modellerinin gerçekliği yansıtmadığını öne sürerek geliştirdiği 'sınırlı rasyonellik' ve 'normatif karar alma modeli' çalışmaları sayesinde 1978 yılında Nobel Ekonomi Ödülü'nü kazanmıştır.

Bilgisayarların Programlı Kararlardaki Rolü

Günümüz modern işletmelerinde rutin tekrarlayan programlı kararların çok büyük bir kısmı insan gücüne gerek kalmaksızın doğrudan bilgisayarlar ve elektronik veri işleme sistemleri aracılığıyla otomatik olarak gerçekleştirilmektedir.

Klasik Süreçte Beş Temel Kısıtlama

Samuel C. Certo'ya göre yöneticiler alternatif geliştirirken otorite faktörü, insan/biyolojik faktör, fiziksel faktör, teknolojik faktörler ve ekonomik faktörler olmak üzere toplam beş temel kısıtlamanın farkında olmak zorundadır.

Satış Düşüşü Örneği ile Teşhis Yanılgısı

Metinde geçen örneğe göre, satışların azalması bir sonuçtur; yöneticiler ana nedeni araştırmadan ekonomideki daralmayı sebep gösterip fiyat düşürürse, asıl problem olan ürün kalitesizliği çözülemez ve zamanla işletme zarar görür.

Anahtar Kavramlar

Karar AlmaEn basit tanımıyla birden fazla alternatif arasından en uygun seçeneği belirleme faaliyetidir. Planlama sürecindeki en önemli faaliyetlerden biri olup iç ve dış çevresel belirsizliklerden etkilenir.

Programlı KararlarRutin, sürekli tekrarlanan problemlerin çözümünde kullanılan, alışkanlıklar, yazılı kurallar ve standart prosedürlere dayanan kararlardır. Örneğin, işletmelerin stok yenileme veya mesai düzenleme işlemleri bu kapsamdadır.

Programsız Kararlarİşletme için hayati sonuçları olan, önceden tahmin edilemeyen, kendine özgü ve sıklıkla karşılaşılmayan durumlarda alınan kararlardır. Standart prosedürler olmadığından yönetici yaratıcılığı ve sezgisi gerekir.

Rasyonel Karar Alma SüreciProblemin teşhisinden alternatiflerin değerlendirilmesine ve seçimine kadar mantıksal basamakları içeren klasik karar alma modelidir. Yöneticinin tüm bilgilere ve alternatif sonuçlarına eksiksiz sahip olduğunu varsayar.

Teşhis KoymaKarar alma sürecinde ortaya çıkan bir problemin sadece yüzeysel belirtileriyle değil, arkasındaki gerçek kök nedenleriyle anlaşılması aşamasıdır. Örneğin, satış düşüşünün nedeninin fiyat mı kalite mi olduğunun araştırılmasıdır.

Otorite FaktörüAlternatif çözüm önerileri geliştirilirken tepe yöneticilerin bazı seçeneklerin kesinlikle uygulanamayacağını önceden belirtmesi durumudur. Bu durum karar alıcının seçenek havuzunu kısıtlar.

Optimum SeçenekTeorik olarak karar alırken elde edilebilecek en kusursuz ve en büyük değeri yaratan seçenektir. Ancak gerçek hayatta sınırlı rasyonellik nedeniyle bu seçeneği bulmak çoğunlukla mümkün değildir.

Tatmin Olma (Satisficing)Yöneticilerin karmaşık sorunları çözecek bilgiye, zamana ve zihinsel kapasiteye sahip olmaması nedeniyle, maksimum fayda yerine minimum yeterliliğe sahip seçeneği kabul etmesidir.

Sınırlı RasyonellikHerbert Simon tarafından ortaya atılan, insan beyninin kapasitesi, zaman yetersizliği ve eksik bilgi gibi nedenlerle yöneticilerin tam rasyonel kararlar alamayacağını savunan görüştür.

Kestirmeler (Heuristics / Başparmak Kuralı)Karar alıcıların belirsizliği azaltmak ve karar sürecini hızlandırmak için geçmiş tecrübelerine dayanarak kullandıkları zihinsel kısayollardır. Ancak bu durum sistematik önyargılara yol açabilir.

Geri Besleme (Feedback)Alınan bir karar uygulamaya konulduktan sonra sonuçların izlenmesi ve amaçlara ne derece ulaşıldığının ölçülmesidir. Gelecek dönemdeki kararlar için rehberlik sağlar.

Grup KararlarıTek bir kişi yerine birden fazla bireyin yüz yüze veya teknolojik yöntemlerle katılarak oluşturduğu kararlardır. Çeşitli bakış açıları kazandırmasıyla bilinir ancak sosyal baskı riski taşır.

Belirsizlik Koşullarında KararYöneticilerin ihtiyaç duyduğu bilgilerin tamamına ulaşamadığı, geleceğin tahmin edilmesinin güç ve değişimin hızlı olduğu ortamlarda alınan riskli kararlardır.

Diğer Önemli Bilgiler

Kreitner ve Kinicki’nin Rasyonel Karar Varsayımları

Robert Kreitner ve Angelo Kinicki, klasik rasyonel model yöneticilerinin bütün alternatif bilgilere, sonuç verilerine sahip olduğunu ve bu verileri mukayese edebilecek bilgisayarlaştırılmış yetenekler barındırdığını ifade etmiştir.

Sorunların Niteliklerine Göre Sınıflandırılması

Donnely, Gibson ve Ivancevich'e göre problemler nitelikleri bakımından fırsat, kriz ve rutin olarak üçe ayrılır; kriz ve rutin işler hemen dikkat çekerken, fırsatlar pasiftir ve keşfedilmek için yöneticinin çabasını bekler.

Grup Kararlarının Nitelik Avantajı

Yapılan bilimsel çalışmalar, farklı disiplin ve tecrübelere sahip bireylerin oluşturduğu grup kararlarının, ortalama bir bireysel karara kıyasla hem nicelik hem de nitelik bakımından daha üstün sonuçlar ürettiğini kanıtlamıştır.

Yönetim Kademelerine Göre Karar Ayrımı

İşletme hiyerarşisinde tepe yönetim stratejik, belirsiz ve riskli programsız kararlar alırken; alt kademe yönetim ise daha çok belirlilik koşulları altında rutin ve programlı kararları hayata geçirmektedir.

Kestirmelerin (Heuristics) Riskli Yanı

Yöneticilerin geçmiş tecrübelerine dayanarak kullandığı kestirmeler karar sürecindeki belirsizliği azaltsa da, örneğin başarılı bir çalışanın okuluna bakarak tüm benzer adayları işe alma gibi sistematik hatalara neden olabilir.

Sınavda Dikkat Et

Programlı ve programsız kararların özelliklerini iyi ayırt edin; sınavda rutin prosedürlerin programlı, benzersiz ve stratejik durumların programsız kararlara girdiğini sorarlar.
Herbert Simon’ın 'Normatif Karar Alma Modeli' ile 'Sınırlı Rasyonellik' kavramını ezberleyin; Simon, klasik rasyonel modelin tam bilgi varsayımına karşı çıkar.
Rasyonel karar alma sürecinin basamak sırasını (Farkına varma -> Teşhis -> Alternatif üretme -> Seçim -> Uygulama -> Geri besleme) kesinlikle sırasıyla öğrenin.
Grup kararlarının avantajları ile dezavantajlarını birbirine karıştırmayın; bilgi çokluğu avantaj iken sosyal baskı ve baskın kişilik dezavantajdır.
Simon modelindeki 3 temel karakteristiğin (Sınırlı bilgi işleme, kestirmelerin kullanımı, tatmin olma) adını ve ne anlama geldiğini iyi bilin.
Yöneticilerin alternatif seçerken karşılaştığı 5 temel kısıtlamayı (otorite, insan/biyolojik, fiziksel, teknolojik, ekonomik) şıklarda arayabilmek için gözden geçirin.