Ünite 6: Canlılarda Üreme, Büyüme ve Gelişme

Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Araştırması

2011 yılında yayımlanan ve 130 anne ile bebekleri üzerinde yapılan bir araştırmada, hamilelikte sigara içme sayısı arttıkça düşük doğum ağırlıklı bebek doğurma riskinin de doğru orantılı olarak arttığı kanıtlanmıştır.

İstanbul Büyükşehir Belediyesi 'Bahçemde Sevgi' Projesi

İBB tarafından yürütülen bu eğitim projesinde, uzman veterinerler eşliğinde çocuklara sokak hayvanlarının bakımı, beslenmesi ve hayvan sağlığının önemi teorik ve uygulamalı olarak öğretilmektedir.

Köpeklerde Gebelik ve Gelişim Süreci

Köpeklerde gebelik süresi yaklaşık 58-63 gün sürmektedir. Yeni doğan yavruların gözleri kapalı doğar ve yaklaşık 10 gün sonra açılır; erkek köpekler 6-8 aylıkken, dişi köpekler ise 8-10 aylıkken ergenlik evresine girer.

Kertenkele Kuyruğu Yenilenmesi

Kertenkelenin kopan kuyruğunun yerine yenisinin gelmesi bir rejenerasyon örneğidir ancak bu olay bir üreme şekli değil, sadece bir yenilenme (dokt-organ onarımı) faaliyetidir.

Anahtar Kavramlar

ÜremeBir canlının neslini devam ettirebilmek için kendine benzer yeni bireyler meydana getirmesi sürecidir. Canlılarda üreme temel olarak eşeyli ve eşeysiz olmak üzere iki farklı şekilde gerçekleşir.

Eşeyli ÜremeDişi ve erkek eşey hücrelerinin (sperm ve yumurta) çekirdeklerinin birleşmesiyle (döllenme) gerçekleşen üreme şeklidir. Bu üreme sonucunda kalıtsal çeşitlilik oluşur, örneğin insanlarda ve memelilerde bu yöntem görülür.

Eşeysiz ÜremeBir canlının üreme hücreleri olmaksızın tek başına kendisiyle aynı kalıtsal yapıda yeni bireyler oluşturmasıdır. Bölünerek, tomurcuklanarak, rejenerasyonla ve vejetatif üreme olmak üzere dört çeşidi vardır.

SpermErkek bireylerde testislerde mayoz bölünme sonucunda üretilen erkek üreme hücresidir. Yumurta ile birleşerek döllenmeyi gerçekleştirir.

YumurtaDişi bireylerde yumurtalıkta mayoz bölünmeyle üretilen dişi üreme hücresidir. Çekirdeğinin sperm ile birleşmesi sonucu döllenme olayı meydana gelir.

DöllenmeDişi üreme hücresi olan yumurta ile erkek üreme hücresi olan spermin çekirdeklerinin birleşmesi olayıdır. İnsanda yumurta kanalında gerçekleşirken, bu olay sonucunda zigot oluşur.

ZigotSperm ve yumurtanın döllenmesi sonucunda oluşan ilk hücredir. Zigot art arda mitoz bölünmeler geçirerek embriyoyu meydana getirir.

EmbriyoZigotun art arda geçirdiği mitoz bölünmeler ve gelişmeler sonucunda oluşan yapıdır. İnsanda döl yatağına tutunarak gelişmesini sürdürür ve kök, gövde, yaprak taslaklarını barındırır.

Fetüsİnsan embriyesinin ana karnındaki gelişim süresinde ikinci aydan sonra aldığı addır. Doğuma kadar geçecek süreçte bu isimle anılır.

Rejenerasyonla ÜremeBazı canlılardan kopan parçaların kendilerini tamamlayarak yeni bir yavru birey meydana getirmesi olaydır. Denizyıldızı ve toprak solucanı bu yolla üreyebilir.

Vejetatif ÜremeBitkilerin kök, gövde, dal veya yaprak gibi kısımlarının kesilerek köklendirilmesiyle yeni bir bitki oluşturulmasıdır. Çilek, asma ve Afrika menekşesi bu yolla çoğalır.

TozlaşmaErkek organın başcık kısmında üretilen polenlerin rüzgâr, su, böcek veya insanlar aracılığıyla dişi organın dişicik tepesine taşınması olayıdır.

BaşkalaşımKurbağa ve kelebek gibi bazı canlıların yumurtadan çıktıktan sonra gelişimlerini tamamlayabilmek için geçirdikleri yapısal değişiklikler sürecidir. Bu süreç sonunda canlı ana canlıya benzer hale gelir.

ÇimlenmeTohumdaki embriyonun uygun su, oksijen ve sıcaklık şartlarında gelişerek bitkinin kök, gövde ve yaprak kısımlarını oluşturmaya başlaması olaydır.

Büyüme ve GelişmeBüyüme canlılarda boy ve kütle artışını ifade ederken; gelişme bunun yanı sıra fiziksel, duygusal ve organların işlevsel olarak olgunlaşmasını kapsayan daha geniş bir süreçtir.

Diğer Önemli Bilgiler

Köpeklerde Yaşlılık Evresi

Köpekler yaşam döngülerinde 6 ile 10 yaşları arasında yaşlılık evresine girmektedirler. Bu evrede köpeklerin burunları beyazlamaya başlar ve hareketleri belirgin şekilde yavaşlar.

Afrika menekşesi ve Vejetatif Üreme

Afrika menekşesi bitkisi tohumla değil, yaprağından koparılan parça aracılığıyla yeni bir bitki üretebilme yani vejetatif üreme yeteneğine sahip popüler bir bitki örneğidir.

Kelebekteki Başkalaşım Evreleri

Kelebek yaşam döngüsünde yumurta, tırtıl, pupa ve kelebek olmak üzere belirli başkalaşım aşamalarından geçer. Yumurtada yeterli besin olmadığı için yavru erken çıkarak bu dönüşümü tamamlar.

İnsanlarda Gebelik Süresi

İnsanlarda döllenme sonrasında yumurta kanalında oluşan zigotun gelişimiyle başlayan gebelik süreci, embriyo ve fetüs aşamalarından geçerek yaklaşık kırk hafta sonra bebeklerin dünyaya gelmesiyle tamamlanır.

Bitkilerde Tohum Uyku Hâli

Tohum kabuğu embriyoyu uygun olmayan dış koşullardan korur ve tohum, çimlenme için su, oksijen ve uygun sıcaklık gibi ideal şartlar oluşuncaya kadar uyku hâlinde kalır.

Omurgasız Hayvanlarda Üreme Çeşitleri

Omurgalı hayvanların tamamı eşeyli üreme ile çoğalırken; denizyıldızı, hidra ve mercan gibi bazı omurgasız hayvanlar ise rejenerasyon veya tomurcuklanma gibi eşeysiz üreme yöntemleriyle çoğalmaktadır.

Bitkilerde Taç Yaprak Görevi

Çiçekli bitkilerin en dikkat çekici kısımlarından biri olan renkli ve kokulu taç yapraklar, böcek, kuş ve sineklerin ilgisini çekerek tozlaşma olayının başarılı bir şekilde gerçekleşmesini sağlar.

Sınavda Dikkat Et

Kertenkelenin kuyruk yenilemesinin bir rejenerasyon örneği olduğu ancak eşeysiz üreme sayılmadığı sınavda sıkça sorulan bir çeldiricidir, dikkat edin.
Döllenmenin insanda rahimde değil, dişi üreme sistemi organı olan yumurta kanalında gerçekleştiğini asla unutmayın.
Tohumun çimlenmesi için su, oksijen ve uygun sıcaklık şarttır; ışık çimlenme evresinde mutlak gerekli bir faktör değildir.
Eşeysiz üreme çeşitlerinden sadece vejetatif üremenin bitkilerde görüldüğünü, diğer üçünün (bölünme, tomurcuklanma, rejenerasyon) hayvanlarda görüldüğünü ezberleyin.
Embriyonun insan gelişiminde 2. aydan sonra 'fetüs' adını aldığını, ilk oluşan hücrenin ise 'zigot' olduğunu karıştırmayın.
Çiçekli bitkilerde erkek üreme organı başcık ve sapçıktan oluşurken, dişi organ dişicik tepesi, borusu ve yumurtalıktan oluşur.
Hamilelikte sigara, alkol ve zararlı maddelerin bebek gelişimini ve doğum ağırlığını doğrudan olumsuz etkilediği metinsel ve istatistiki bir gerçektir.