Ünite 6: Canlılarda Üreme, Büyüme ve Gelişme — Önemli Kavramlar

Bir canlının neslini devam ettirebilmek için kendine benzer yeni bireyler meydana getirmesi sürecidir. Canlılarda üreme temel olarak eşeyli ve eşeysiz olmak üzere iki farklı şekilde gerçekleşir.

Dişi ve erkek eşey hücrelerinin (sperm ve yumurta) çekirdeklerinin birleşmesiyle (döllenme) gerçekleşen üreme şeklidir. Bu üreme sonucunda kalıtsal çeşitlilik oluşur, örneğin insanlarda ve memelilerde bu yöntem görülür.

Bir canlının üreme hücreleri olmaksızın tek başına kendisiyle aynı kalıtsal yapıda yeni bireyler oluşturmasıdır. Bölünerek, tomurcuklanarak, rejenerasyonla ve vejetatif üreme olmak üzere dört çeşidi vardır.

Erkek bireylerde testislerde mayoz bölünme sonucunda üretilen erkek üreme hücresidir. Yumurta ile birleşerek döllenmeyi gerçekleştirir.

Dişi bireylerde yumurtalıkta mayoz bölünmeyle üretilen dişi üreme hücresidir. Çekirdeğinin sperm ile birleşmesi sonucu döllenme olayı meydana gelir.

Dişi üreme hücresi olan yumurta ile erkek üreme hücresi olan spermin çekirdeklerinin birleşmesi olayıdır. İnsanda yumurta kanalında gerçekleşirken, bu olay sonucunda zigot oluşur.

Sperm ve yumurtanın döllenmesi sonucunda oluşan ilk hücredir. Zigot art arda mitoz bölünmeler geçirerek embriyoyu meydana getirir.

Zigotun art arda geçirdiği mitoz bölünmeler ve gelişmeler sonucunda oluşan yapıdır. İnsanda döl yatağına tutunarak gelişmesini sürdürür ve kök, gövde, yaprak taslaklarını barındırır.

İnsan embriyesinin ana karnındaki gelişim süresinde ikinci aydan sonra aldığı addır. Doğuma kadar geçecek süreçte bu isimle anılır.

Bazı canlılardan kopan parçaların kendilerini tamamlayarak yeni bir yavru birey meydana getirmesi olaydır. Denizyıldızı ve toprak solucanı bu yolla üreyebilir.

Bitkilerin kök, gövde, dal veya yaprak gibi kısımlarının kesilerek köklendirilmesiyle yeni bir bitki oluşturulmasıdır. Çilek, asma ve Afrika menekşesi bu yolla çoğalır.

Erkek organın başcık kısmında üretilen polenlerin rüzgâr, su, böcek veya insanlar aracılığıyla dişi organın dişicik tepesine taşınması olayıdır.

Kurbağa ve kelebek gibi bazı canlıların yumurtadan çıktıktan sonra gelişimlerini tamamlayabilmek için geçirdikleri yapısal değişiklikler sürecidir. Bu süreç sonunda canlı ana canlıya benzer hale gelir.

Tohumdaki embriyonun uygun su, oksijen ve sıcaklık şartlarında gelişerek bitkinin kök, gövde ve yaprak kısımlarını oluşturmaya başlaması olaydır.

Büyüme canlılarda boy ve kütle artışını ifade ederken; gelişme bunun yanı sıra fiziksel, duygusal ve organların işlevsel olarak olgunlaşmasını kapsayan daha geniş bir süreçtir.