Aydınlanma (Kant tanımı)İnsanın kendi suçu ile düşmüş olduğu ergin olmama durumundan kendi aklını kullanarak kurtulması sürecidir. Kant, bu süreçte insanın aklını doğru kullanma cesaretini göstermesi gerektiğini savunur, örn: 'Aklını kendi kullanma cesaretini göster' (Sapere aude!).
Doğa Planı (Kant)Tarihte olayların kör bir rastlantı olmadığını, aksine insan türünün yeteneklerinin gelişmesini ve dünya yurttaşlığı düzenini amaçlayan gizli bir doğa yasalılığı olduğunu varsayan düzenleyici ilkedir, örn: Kant'ın tarihe bu plan varmış gibi bakmanın zorunlu olduğunu belirtmesi.
Hümanite (Herder)Hem doğanın hem de tarihin en son ereği olan, insanı diğer canlılardan ayıran niteliklerin bütünü ve insanlık tarihinin içkin amacıdır, örn: Tarihte iyi ne başarıldıysa hümanite adına yapılmıştır.
Alman İdealizmi19. yüzyılda ortaya çıkan, aklı mutlaklaştırarak gerçekliğin temeline koyan ve tarihsel oluşu diyalektik yasalarla açıklayan felsefi sistemdir, örn: Fichte, Schelling ve Hegel'in sistem kurma çabaları.
Tarih Felsefesiİnsanın tarihteki gelişimini, ilerlemesini ve tarihsel olayların gerisindeki evrensel yasa veya amaçları inceleyen felsefe dalıdır, örn: Voltaire'in bu terimi ilk kez kullanarak tarihte deneysel yasalar araması.
MutlakKoşullardan bağımsız olarak kendi başına varolan ve diğer her şeyin varlığının kendisine bağlı olduğu nihai gerçekliktir, örn: Alman idealistlerinin tarihi mutlak olanın bir görünüşü olarak ele alması.
DiyalektikKavramların veya tarihsel dönemlerin birbirlerinden mantıksal ve zorunlu olarak türemesini sağlayan gelişme ilkesidir, örn: Alman İdealizmi'nde gerçekliğin diyalektik zorunlulukla açıklanması.
Ergin Olamama Durumuİnsanın kendi aklını başkasının rehberliği olmadan kullanamayış durumu ve akli yetersizliğidir, örn: Kant'a göre Aydınlanma bu durumdan kurtulmaktır.
Dünya Yurttaşlığı DüzeniKant'a göre insan türünün bütün doğal yeteneklerinin eksiksiz gelişebilmesini sağlayacak olan doğanın en üstün ve nihai amacıdır, örn: Tarihin gizli doğa planının yöneldiği son nokta.
Tarihsel OluşTarihin donmuş bir olgular yığını olmayıp sürekli değişen, gelişen ve aşamalar halinde ilerleyen dinamik bir süreç olmasıdır, örn: Herder'in tarih aşamalarının içten içe birbirine bağlanması.
Evrimci Gelişme (Herder)Evrende en basit yaşam biçiminden en karmaşık organizmalara ve en üstün varlık olan insana doğru kesintisiz bir yükseliş ve gelişme teorisidir, örn: Herder'in doğa ile tarihi bir bütün olarak ele alması.
