Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Girişimcilik faaliyetlerinde en büyük engellerden biri, yeni kurulan bir işletmenin pazarda tutunabilmesi için aşması gereken yüksek riskler ve belirsizliklerdir. Girişimcilerin kendi başlarına iş kurduklarında karşılaştıkları finansal, yönetsel ve operasyonel zorluklar, çoğu zaman yetersiz kaynaklar nedeniyle başarısızlıkla sonuçlanmaktadır. Franchising sistemi, girişimciye (franchisee) kendisini pazarda kanıtlamış, işleyişi ve standartları önceden belirlenmiş bir iş modelini kullanma fırsatı sunarak bu riskleri minimize eder.
Bu yararların başında ürünün ve hizmetin tanınırlığı gelmektedir. Franchisee, franchising anlaşması imzalayarak McDonald's gibi küresel ölçekte veya ulusal düzeyde bilinen bir markanın ismini, imajını ve müşteri güvenini doğrudan devralır. Sıfırdan bir marka yaratmak için harcanması gereken devasa pazarlama bütçeleri, zaman ve emek franchisee için birer maliyet kalemi olmaktan çıkar. Franchisor'ın yıllar boyunca katlandığı marka yatırımlarının getirilerinden, franchisee faaliyete başladığı ilk günden itibaren yararlanmaya başlar.
Yönetim uzmanlığı desteği de franchisee için hayati bir diğer avantajdır. Çoğu franchising sözleşmesi, franchisee'nin işe başlamadan önce kapsamlı bir eğitim programına katılmasını zorunlu kılar. Bu eğitimlerde muhasebe, insan kaynakları yönetimi, pazarlama ve üretim gibi temel işletme fonksiyonları detaylıca aktarılır. Hatta bazı franchisor'lar iş başında eğitim (staj) modelini uygulayarak adayın mevcut şubelerde deneyim kazanmasını şart koşar. İşletme açıldıktan sonra da izleme, takip eğitimleri ve kesintisiz iletişim kanalları ile yönetsel destek devam eder.
Finansal açıdan da franchising önemli kolaylıklar sunar. Ticari geçmişi yetersiz olan yeni girişimciler bankalardan kredi bulmakta zorlanırken, güçlü bir franchisor markası altında faaliyet göstermek bankalar nezdinde kredi puanını yükseltir. Ayrıca franchisor, uygun gördüğü adaylara kurulum maliyetleri için esnek ödeme planları sunabilir veya hammadde tedarikinde vade kolaylığı sağlayarak franchisee'nin çalışma sermayesini rahatlatabilir.
Son olarak operasyonel denetim ve pazara ilişkin bilgi birikimi franchisee'ye sunulan diğer kritik değerlerdir. Özellikle gıda sektöründe standartların korunması için franchisor tarafından sağlanan el kitapları, kalite kontrol mekanizmaları, stok ve nakit akış kontrolleri işin hatasız yürümesini sağlar. Franchisor'ın bölge demografisi, tüketici alışkanlıkları ve rakipler hakkındaki derin bilgi birikimi, yerel satış ofisleri aracılığıyla hızlıca franchisee'ye aktarılarak pazar riskleri en aza indirilir.
Franchising sistemi sadece alan taraf (franchisee) için değil, veren taraf (franchisor) için de son derece etkili bir büyüme ve finansman modelidir. Bir işletmenin kendi öz sermayesiyle şubeleşerek büyümesi çok yüksek sermaye gereksinimi ve operasyonel riskler barındırır. Franchising ise franchisor'ın büyüme risklerini, sermaye ihtiyacını ve yönetim maliyetlerini asgari düzeye indirerek hızlı bir yayılma stratejisi sunar.
Sistem sayesinde franchisor, franchisee'lerin sağladığı sermaye ile ulusal ve uluslararası pazarlarda çok hızlı bir şekilde şubeleşebilir. Bu süreçte franchisor, genel merkezde ve bölge ofislerinde son derece sınırlı sayıda personel istihdam ederek devasa bir ağı yönetebilir. Bu durum çalışan maliyetlerini, işe alım ve yönetim süreçlerinden kaynaklanan insan kaynakları problemlerini asgari düzeye çeker.
Maliyet üstünlükleri noktasında ise ölçek ekonomisi devreye girer. Franchisor, sisteme bağlı tüm şubelerin hammadde ve malzeme ihtiyaçlarını toplu olarak satın aldığı için tedarikçilerden çok yüksek indirimler elde eder ve satın alma maliyetlerini düşürür. Franchisee'lerin yasal anlaşmalar gereği hammaddeyi franchisor'dan alma zorunluluğu, franchisor için sürekli ve garantili bir gelir akışı ile maliyet kontrolü avantajı yaratır.
Pazarlama ve reklam harcamalarında da ortak bütçe kullanımı büyük bir finansal rahatlık sağlar. Her bir franchisee, sözleşmede belirlenen oranlar doğrultusunda (genellikle cironun %1-2'si oranında) genel reklam harcamaları havuzuna katkıda bulunmak zorundadır. Bu havuz sayesinde franchisor, kendi bütçesinden büyük harcamalar yapmak zorunda kalmadan ulusal çapta devasa reklam ve pazarlama kampanyaları yürütebilir.
Franchising sisteminin sunduğu tüm bu avantajlara rağmen, hem franchisee hem de franchisor için barındırdığı ciddi kısıtlamalar ve olumsuzluklar da göz ardı edilmemelidir. Girişimcilerin bu iş modelini seçerken tek taraflı düşünmemeleri, sistemin getireceği bağımsızlık kayıplarını ve mali yükümlülükleri önceden analiz etmeleri gerekmektedir.
En büyük kısıtlama, girişimcinin yaratıcı düşünce ve bağımsız hareket etme alanının neredeyse tamamen yok edilmesidir. Birçok girişimci kendi iş modelini kurma ve fark yaratma arzusuyla yola çıkar; ancak franchise sisteminde franchisor'ın belirlediği katı standartlara uymak zorundadır. Mağaza tasarımı, satılacak ürünlerin listesi, üretim yöntemleri ve fiyatlandırma gibi konularda franchisee'nin sisteme müdahale etme hakkı yoktur. Bu tekdüzelik zamanla girişimcide hayal kırıklığı yaratabilir.
Mali açıdan ise kârın paylaşılması ve yüksek başlangıç maliyetleri önemli birer yük oluşturur. Franchisee, işi kurarken başlangıç maliyetlerinin %25 ila %50'sini nakit olarak karşılamak zorunda kalabilir. Ayrıca franchise giriş ödemesi, sigorta, açılış stokları, genel giderler, yasal izinler ve profesyonel danışmanlık ücretleri gibi birçok ek maliyet kalemi mevcuttur. Faaliyet başladıktan sonra da sürekli olarak cirodan pay (royalty) verilmesi ve reklam havuzuna ödeme yapılması kârlılığı sınırlar.
Sözleşmesel riskler de franchisee'ler için büyük tehditler barındırır. Franchising anlaşmasının franchisor tarafından tek taraflı sonlandırılması riski her zaman mevcuttur. Ayrıca, özellikle düşük tanınırlığa sahip veya zayıf franchisor'larla yapılan anlaşmalarda, franchisor'ın eğitim, reklam ve lojistik gibi taahhütlerini yerine getirmediği, franchisee'yi pazarda yalnız bıraktığı durumlar sıklıkla yaşanmaktadır.
Girişimciler için sıfırdan bir iş kurmak veya franchise sistemine dahil olmak dışında üçüncü bir alternatif de mevcuttur: Halihazırda faaliyet gösteren mevcut bir işletmeyi satın almak. Bu yöntem, özellikle belirsizlikleri azaltmak ve pazara çok hızlı bir giriş yapmak isteyen girişimciler tarafından tercih edilmektedir. Mevcut bir işletmenin satın alınması, geçmiş finansal performansın, müşteri sadakatinin ve tedarikçi ilişkilerinin ortada olması nedeniyle sıfırdan iş kurmaya kıyasla görece daha düşük risk taşır.
Satın almanın en somut üstünlüklerinden biri konum avantajıdır. Özellikle perakende sektöründe hayati önem taşıyan merkezi ve işlek lokasyonlarda sıfırdan yer bulmak imkansızken, buralarda kurulu bir işletmeyi devralmak büyük bir fırsattır. Ayrıca işletmeyle birlikte gelen tecrübeli çalışanlar, oturmuş tedarikçi ağı, çalışır durumdaki makine ve ekipmanlar ile hazır stoklar, girişimcinin kurulum aşamasındaki zaman ve enerji kaybını önler. Bankalar ve finansal kuruluşlar da geçmişi ve nakit akışı belli olan bu tür işletmelere kredi vermeye daha sıcak bakarlar.
Ancak bu modelin de kendine has ciddi riskleri vardır. Satın alınacak işletmenin geçmişinde kârsızlık, kötü imaj veya istikrarsızlık yatıyor olabilir. Girişimciler bazen kendi yönetim becerilerine aşırı güvenerek "ben bu işi düzeltirim" yanılgısına düşerler; fakat işletmenin başarısızlık nedeni kuruluş yeri gibi düzeltilemeyecek yapısal bir sorundan kaynaklanıyor olabilir. Diğer bir büyük risk ise kilit personelin ve sadık müşterilerin, işletme el değiştirdikten sonra işletmeyi terk etmesidir. Ayrıca, işletmenin marka değeri veya müşteri portföyü bahane edilerek aşırı değerlenmiş bir fiyatla satılması da girişimcinin yatırım geri dönüşünü imkansız kılabilir.
Girişimcinin iş planını hazırladıktan sonraki en kritik adımı, yasal olarak hangi işletme türü altında faaliyet göstereceğine karar vermesidir. Bu karar, girişimcinin tabi olacağı vergi mevzuatını, tutacağı defterleri ve yasal sorumluluklarını doğrudan belirler. İşletme türleri genel olarak şahıs işletmeleri, adi ortaklıklar ve sermaye şirketleri olarak ayrılmaktadır. Girişimci işin ölçeğine, sermayesine ve ortaklık yapısına göre en uygun modeli seçmelidir.
Şahıs işletmeleri, kuruluşu en kolay ve maliyeti en düşük olan işletme tipidir. Gelir vergisi mükellefiyeti açısından şahıs işletmeleri ikiye ayrılır: Basit Usulde Gelir Vergisine tabi olanlar ve Gerçek Usulde Gelir Vergisine tabi olanlar. Eğer kurulacak iş küçük ölçekli ise ve kanunda belirtilen limitleri aşmıyorsa, basit usul tercih edilerek çok önemli vergisel ve bürokratik avantajlar elde edilebilir.
Basit usulde vergilendirilen işletmeler defter tutmazlar, vergi kesintisi (stopaj) yapmazlar, muhtasar beyanname vermezler, geçici vergi ödemezler ve katma değer vergisinden (KDV) muaftırlar. Bu usule tabi olabilmek için girişimcinin işinde bilfiil çalışması, iş yeri kirasının veya yıllık alım-satım tutarlarının kanunda belirlenen sınırların altında kalması gerekir. Şirket ortakları, kuyumcular, inşaat taahhüt işi yapanlar ve şehirler arası taşımacılık yapanlar ise bu usulden yararlanamazlar. Kuruluş için vergi dairesine işe başlama formu, kira kontratı, ikametgah ve nüfus cüzdanı örneği ile başvurulması yeterlidir.