Ünite 3: Ticari Kazançlar (İşletme Hesabı Esası, Basit Usul), Zirai Kazançlar

Defter-Beyan Sistemi Zorunluluğu

İşletme hesabı esasına göre defter tutan mükelleflerin kayıt tutma, defter oluşturma, saklama ve beyanname verme işlemleri için 01/01/2019 tarihinden itibaren Gelir İdaresi Başkanlığı'na ait Defter-Beyan Sistemi'ni kullanmaları yasal bir zorunluluk haline getirilmiştir.

4369 Sayılı Kanun ve Basit Usul

1999 yılında yürürlüğe giren 4369 sayılı Kanun ile daha önceden ticari kazançları götürü olarak tespit edilen mükelleflerin gerçek kazançlarının tespitine imkan sağlayan basit usulde vergilendirme esası Türk Vergi Sistemi'ne kazandırılmıştır.

Basit Usul Yıllık Kazanç İndirimi (2020)

Ticari kazancı basit usulde vergilendirilen mükelleflere 2020 yılı için yıllık 13.000 TL kazanç indirimi uygulanmaktadır. Bu indirim sadece ticari kazanca uygulanmakta olup, yararlanılamayan kısım ertesi yıllara devredilmemektedir.

Basit Usul Genel Kira Sınırları (2020)

Basit usule tabi olmanın genel şartları arasında yer alan işyeri kira bedeli sınırı 2020 yılı için büyükşehir belediye sınırları içinde 11.000 TL, diğer yerlerde ise 7.000 TL olarak belirlenmiştir.

Anahtar Kavramlar

İşletme Hesabı Esasıİkinci sınıf tüccarların ticari kazançlarını tespit etmek için tuttukları, sol tarafı gider, sağ tarafı hasılat sütunlarından oluşan defter tutma esasıdır. Örneğin, mal alım satımı yapan bir tüccar, dönem içi alım ve giderlerini sola, satış hasılatını sağ tarafa kaydederek aradaki farkla ticari kazancını saptar.

Basit UsulSosyo-kültürel durumları ve küçük iş hacimleri nedeniyle gerçek usulde defter tutması zor olan küçük esnaf ve sanat erbabı için getirilen, defter tutma yükümlülüğü olmayan özel vergilendirme usulüdür. Örneğin, küçük bir mahalle bakkalı veya terzi basit usulde vergilendirilir.

Zirai KazançZirai faaliyetlerden (ekim, dikim, bakım, yetiştirme, avlanma vb.) elde edilen gelirlerin vergi hukukundaki karşılığıdır. Örneğin, bir çiftçinin tarlasında yetiştirdiği pamuğu satarak elde ettiği gelir zirai kazançtır.

Esnaf MuaflığıEkonomik faaliyeti sermayesinden ziyade bedeni çalışmasına dayanan ve belirli sınırları aşmayan küçük esnafın gelir vergisinden tam muaf tutulmasıdır. Örneğin, gezici olarak sokaklarda perakende ticaret yapan motorlu nakil vasıtası kullanmayan esnaf bu kapsamdadır.

Vergi Tevkifatı (Stopaj)Verginin, gelir doğuran kazanç sahibine ödeme yapılırken ödemeyi yapan tarafından kaynağında kesilerek vergi dairesine yatırılması işlemidir. Örneğin, bir tüccarın çiftçiden satın aldığı ürün bedelinden vergi kesintisi yapması stopajdır.

Defter-Beyan Sistemiİşletme hesabı esasına göre defter tutan mükelleflerin defterlerini elektronik ortamda oluşturmasına, saklamasına ve beyannamelerini vermesine imkan tanıyan Gelir İdaresi Başkanlığı veri tabanı sistemidir. Örneğin, işletme defteri tutan bir esnaf kayıtlarını bu sistem üzerinden tutar.

Geçici VergiTicari kazanç sahiplerinin cari vergilendirme döneminin gelir vergisine mahsup edilmek üzere üçer aylık dönemler itibarıyla hesaplayıp ödedikleri avans niteliğindeki vergidir. Örneğin, bilanço veya işletme esasına tabi tüccarlar yıl içinde dört kez geçici vergi öder.

Adi OrtaklıkBorçlar Kanunu'na göre kurulan, tüzel kişiliği bulunmayan ve ortakların ortak amaç için güçlerini birleştirdiği ortaklık türüdür. Örneğin, Temel ve Dursun'un kurduğu Karadeniz Adi Ortaklığı bu kapsamdadır.

Yıllara Yaygın İnşaat ve Onarım İşiBirden fazla takvim yılına sirayet eden, taahhüde bağlı olarak başkaları hesabına yapılan inşaat ve onarım işleridir. Örneğin, bir baraj inşaatının 2016 yılında başlayıp 2019 yılında tamamlanması yıllara yaygın inşaat işidir.

Ortalama Emsal OranıDar mükellefiyete tabi yabancı ulaştırma kurumlarının Türkiye'de elde ettikleri kazançların tespitinde hasılata uygulanan götürü oranlardır. Örneğin, kara taşımacılığında %12, deniz taşımacılığında %15 olarak uygulanır.

Gider PusulasıBirinci ve ikinci sınıf tüccarlar ile basit usule tabi olanların vergiden muaf esnaftan mal veya hizmet satın aldıklarında düzenleyip imzalattıkları ticari belgedir. Örneğin, tüccar Erkan'ın muaf esnaf Ayşe Teyze'den çorap alırken düzenlediği belge gider pusulasıdır.

Müstahsil MakbuzuGerçek usulde vergiye tabi olmayan çiftçilerden satın alınan ürünlerin bedeli ödendiğinde, alıcı tüccar veya mükellefler tarafından düzenlenen iki nüshalı ticari belgedir. Örneğin, tüccar Ahmet'in çiftçiden aldığı ürün karşılığı verdiği makbuzdur.

Dar Mükellef İhracatçı Muaflığıİş merkezi Türkiye'de bulunmayan dar mükelleflerin, Türkiye'de satın aldıkları veya imal ettikleri malları burada satmaksızın yurt dışına göndermelerinden elde ettikleri kazançların vergiden muaf tutulmasıdır.

Genç Girişimci Kazanç İstisnasıİlk defa gelir vergisi mükellefiyeti tesis olunan ve 29 yaşını doldurmamış tam mükellef gerçek kişilerin, işe başladıkları yıldan itibaren üç vergilendirme dönemi boyunca elde ettikleri kazançların 75.000 TL'lik kısmının vergi dışı bırakılmasıdır.

Zirai İşletmeZirai faaliyetlerin içinde yapıldığı mandıra, hara, ahır, sera ve dalyan gibi üretim birimleridir. Örneğin, büyükbaş hayvan yetiştirilen bir ahır zirai işletmedir.

CeleplikSatın alınan hayvanların besiye alınmaksızın veya çok kısa süre tutulduktan sonra satılması faaliyetidir ve elde edilen kazanç ticari kazanç sayılır.

Ürün SenediTarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk Kanunu kapsamında düzenlenen, standardı belirli tarım ürününün mülkiyetini ifade eden kıymetli evraktır. Bu senetlerin elden çıkarılmasından doğan kazançlar istisnadır.

Tam MuafiyetBir kişinin ticari faaliyetinden elde ettiği kazancın hiçbir vergi kesintisine veya beyanname verme yükümlülüğüne tabi tutulmaksızın tamamen vergi dışı bırakılmasıdır.

Kısmi MuafiyetEsnaf muaflığından yararlanan kişilerin kazançları genel olarak vergiden muaf olmakla birlikte, büyük işletmelere mal sattıklarında üzerlerinden stopaj kesilmesiyle muafiyetin kısmi bir nitelik kazanmasıdır.

İşletme Büyüklüğü ÖlçütleriÇiftçilerin zirai kazançlarının gerçek usulde mi yoksa tevkifat usulüyle mi vergilendirileceğini belirlemek için GVK'nın 54. maddesinde arazi ve hayvan türlerine göre belirlenen dönüm ve adet sınırlarıdır. Örneğin, pamuk ziraatında 400 dönüm sınırıdır.

YarıcılıkÇiftçiye ait olan veya olmayan araziyi kiralayan kişinin, arazi sahibine faaliyete bilfiil katılmaksızın sadece üründen pay vermesi durumudur ve arazi sahibi için gayrimenkul sermaye iradıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Basit Usul Özel İş Hacmi Sınırları (2020)

Basit usul özel şartlarına göre alım-satım ve imalat işi yapanların yıllık alımları 140.000 TL'yi veya satışları 220.000 TL'yi, hizmet işi yapanların yıllık gayrisafi iş hasılatı ise 70.000 TL'yi 2020 yılı için aşmaması gerekmektedir.

Dar Ulaştırma Emsal Oranları

Dar mükellefiyete tabi olanların Türkiye ile yabancı ülkeler arasında yaptıkları ulaştırma işlerinde hasılata uygulanan ortalama emsal oranları kara taşımacılığında %12, deniz taşımacılığında %15 ve hava taşımacılığında %5 olarak kanunlaşmıştır.

Genç Girişimci Kazanç İstisnası Tutarı

Ticari faaliyeti nedeniyle adlarına ilk defa gelir vergisi mükellefiyeti tesis olunan ve 29 yaşını doldurmamış tam mükellef gerçek kişilerin üç vergilendirme dönemi boyunca elde ettikleri kazançların 75.000 TL'lik kısmı gelir vergisinden istisna edilmiştir.

Yıllara Yaygın İnşaat Stopaj Oranı

GVK'nın 94/3. maddesi gereğince, birden fazla takvim yılına yaygın inşaat ve onarım işleri dolayısıyla bu işleri yapanlara (kurumlar dahil) ödenen istihkak bedellerinden %3 oranında vergi tevkifatı (stopaj) yapılması zorunludur.

Çatı ve Cephe Tipi Yenilenebilir Enerji Muafiyeti

Elektrik Piyasası Kanunu uyarınca konutların çatı ve cephelerinde kurulan kurulu gücü azami 10 kW'a kadar olan yenilenebilir enerji üretim tesislerinden elde edilen elektrik enerjisi ihtiyaç fazlasının satışı esnaf muaflığı kapsamına alınmıştır.

Kreş ve Eğitim İşletmelerinde 5 Yıllık İstisna

Özel kreş, gündüz bakımevi ve okul öncesi, ilköğretim, özel eğitim ve orta öğretim okullarının işletilmesinden elde edilen kazançlar, faaliyete geçilen vergilendirme döneminden itibaren beş vergilendirme dönemi boyunca gelir vergisinden istisnadır.

Zirai Kazançlarda Pamuk İşletme Büyüklüğü Sınırı

GVK'nın 54. maddesindeki işletme büyüklüğü ölçülerine göre, pamuk ziraatında ekili arazinin yüz ölçümü toplamının 400 dönümü aşması durumunda zirai kazanç gerçek usulde tespit edilmeye başlanır.

Zirai Kazançlarda Hububat İşletme Büyüklüğü Sınırı

GVK 54. maddesi 1. grubuna göre hububat ziraatında ekili arazinin yüz ölçümü toplamı taban arazide 900 dönümü, kıraç arazide ise 1700 dönümü aştığında kazanç gerçek usulde vergilendirilir.

Zirai Mahsul Stopaj Oranları

Zirai faaliyet kapsamında teslim edilen ürünlerde ticaret borsalarında tescil ettirilerek alınan hayvan ve mahsullerde %1, diğer zirai ürünlerde %2; borsada tescilli diğer zirai mahsullerde %2, tescilsizlerde ise %4 oranında tevkifat uygulanır.

Yazılım ve Ar-Ge İstisnası Tarih Sınırı

4691 sayılı Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu uyarınca gerçek kişilerin teknoloji geliştirme bölgelerindeki yazılım ve Ar-Ge faaliyetlerinden elde ettikleri kazançlar 31.12.2023 tarihine kadar gelir vergisinden istisna edilmiştir.

Ürün Senetleri İstisnası

Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk Kanunu kapsamında düzenlenen ürün senetlerinin elden çıkarılmasından doğan kazançlar, 31/12/2023 tarihine kadar gelir vergisinden istisna tutulmuş ve bu kazançlar için yıllık beyanname verilmemesi hükme bağlanmıştır.

Sınavda Dikkat Et

İşletme hesabı esasına göre defter tutanların azalan bakiyeler usulüyle amortisman ayıramayacağını, sadece normal amortisman usulünü kullanabilsinler.
Basit usule tabi mükelleflerin defter tutmadığını, KDV mükellefiyetleri olmadığını ve geçici vergi ödemediğini sınav sorularında karıştırmayın.
Adi ortaklıklarda basit usul şartlarından kira ve iş hacminin toplu olarak, diğer genel şartların ortakların her biri için ayrı ayrı arandığını unutmayın.
Yıllara yaygın inşaat ve onarım işlerinde kazancın her yıl değil, işin bittiği yıl kesin olarak tespit edilip tamamının o yılın geliri sayıldığını iyi kavrayın.
Dar mükellef ulaştırma işlerinde emsal oranlarının kara (%12), deniz (%15) ve hava (%5) olarak ezberlenmesi sınavda hayat kurtarır.
Vergiden muaf esnaftan alış yapan birinci/ikinci sınıf tüccarların gider pusulası düzenleyip %2 stopaj yaptığını, bu durumun kısmi muafiyete yol açtığını unutmayın.
Satın alınan hayvanların besiye alınıp satılmasının zirai faaliyet, besiye alınmadan kısa sürede satılmasının ise ticari faaliyet (celeklik) sayıldığını karıştırmayın.
Zirai kazançlarda gerçek usule geçiş ölçütlerinden olan motorlu araç şartında bir biçerdöver veya on yaşına kadar ikiden fazla traktör sahibi olunmasının kritik olduğunu unutmayın.