Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Ticari kazancın gerçek usulde tespitinde ikinci yöntem olan işletme hesabı esası, ikinci sınıf tüccarların ticari kazançlarının saptanmasında kullanılır. Vergi Usul Kanunu’nun (VUK) 178. maddesine göre birinci sınıf tüccar olma şartlarını taşımayanlar ile yeniden işe başlayanlar ikinci sınıf tüccar sayılır ve işletme defteri tutmak zorundadırlar.
İşletme hesabı defterinin sol tarafı gider, sağ tarafı ise hasılat sütunundan oluşur. Gider kısmına alınan mallar, yaptırılan hizmetler ve işletmeyle ilgili diğer giderler yazılırken; hasılat kısmına satılan mal bedelleri, tahsil edilen paralar ve tahakkuk eden alacaklar kaydedilir. Amortismana tabi kıymetler doğrudan deftere yazılamaz, ancak ayrı bir amortisman kaydı tutularak her yıl ayrılan paylar gider yazılabilir ve bu gruptakiler sadece normal amortisman usulünü kullanabilir.
İşletme hesabı esasına göre defter tutan ve mal ticareti ile uğraşan mükelleflerin envanter çıkarması zorunludur. Hesap dönemi sonunda işletme hesabı özeti çıkarılır; sağ taraftaki gelir toplamı ile sol taraftaki gider toplamı karşılaştırılır ve aradaki pozitif fark ticari karı, aksi durum ise zararı verir. Ayrıca bu mükelleflerin 01/01/2019 tarihinden itibaren Gelir İdaresi Başkanlığı'nın Defter Beyan Sistemini kullanmaları yasal bir zorunluluktur.
İşletme hesabı esasına göre defter tutan mükellefler, şüpheli hale gelen alacakları için karşılık ayıramazlar. Cari vergilendirme dönemine ilişkin olarak ise basit usulde vergilendirilenler hariç, üçer aylık dönemler itibarıyla GVK'nın 103. maddesindeki ilk dilim oran (%15) üzerinden geçici vergi ödemekle yükümlüdürler. Geçici vergi beyannameleri dönemi izleyen ikinci ayın 17. günü akşamına kadar verilir ve ödenir.
Yıllık gelir vergisi beyannamesi, vergilendirme dönemini izleyen yılın üçüncü ayının (Mart) son günü akşamına kadar elektronik ortamda verilir. Tahakkuk eden gelir vergisi ise Mart ve Temmuz aylarında olmak üzere iki eşit taksitte ödenmektedir.
Sosyo-kültürel durumları veya iş hacimleri nedeniyle gerçek usulde defter tutma ve yükümlülüklerini yerine getirme zorluğu yaşayan küçük ticaret erbabı, sanat erbabı ve esnaflar için basit usulde vergilendirme esası getirilmiştir. Bu usul, 1999 yılında 4369 sayılı Kanun'la yürürlüğe girmiş olup bakkal, kasap, terzi, taksici gibi küçük ölçekli faaliyetleri kapsar.
Basit usulden yararlanabilmek için GVK'nın 47. maddesindeki genel şartların (kendi işinde bilfiil çalışmak, işyeri kira bedelinin büyükşehirlerde 11.000 TL, diğer yerlerde 7.000 TL'yi aşmaması, gerçek usulde gelir vergisine tabi olmamak) ve 48. maddesindeki özel şartların (alım-satım işlerinde yıllık alım 140.000 TL veya satış 220.000 TL, hizmet işlerinde gayrisafi hasılat 70.000 TL sınırını aşmamak) birlikte taşınması gerekir.
Kanunda genel ve özel şartları taşısalar dahi kolektif şirket ortakları, sarraflar, kuyumcular, inşaat taahhüt işleriyle uğraşanlar, sigorta prodüktörleri, ilan ve reklam işleri yapanlar, gayrimenkul ve gemi alım satımı ile uğraşanlar, maden işletmeleri ile şehirlerarası yük ve yolcu taşımacılığı yapanlar basit usulden yararlanamazlar. Ayrıca büyükşehir belediye sınırları içinde emtia imalatı, alım-satımı, inşaat, motorlu taşıt bakım-onarımı ve lokanta işletenler de gerçek usulde vergilendirilirler.
Basit usule tabi mükellefler defter tutmazlar; alış ve gider belgeleri meslek odaları aracılığıyla Defter-Beyan Sistemi üzerinden saklanır. Bu mükelleflerin KDV mükellefiyetleri yoktur, geçici vergi ödemezler, tevkifat yapmazlar ve muhtasar beyanname vermezler. Ticari kazançlarına 2020 yılı için yıllık 13.000 TL kazanç indirimi uygulanır ve genç girişimci kazanç istisnasından da yararlanabilirler.
Basit usulde ticari kazanç; dönem sonu mal mevcudu ile hasılat toplamından, dönem başı mal mevcudu ile giderler ve alış bedelleri toplamının çıkarılmasıyla bulunur. Beyannameler sadece ticari kazançtan ibaretse Şubat ayında verilir ve Şubat-Haziran aylarında iki taksitte ödenir; başka gelirlerin de olması halinde Mart ayında verilir ve Mart-Temmuz aylarında ödenir.
Birden fazla takvim yılına sirayet eden inşaat ve onarma işleri, gelir vergisinin bir takvim yılında elde edilme kuralının istisnalarından biridir. Bu tür işlerden elde edilen kazançlar ticari kazanç sayılır ve GVK'nın 42-44 maddeleri arasında düzenlenmiştir. Bir işin bu kapsamda değerlendirilmesi için faaliyetin inşaat/dekapaj veya onarma işi olması, birden fazla yıla yayılması ve başkaları hesabına özel/resmi taahhüde bağlı yapılması gerekir.
Yıllara yaygın inşaat ve onarım işlerinde kâr veya zarar işin bittiği yıl kesin olarak tespit edilir ve tamamı o yılın geliri sayılarak o yılın beyannamesinde beyan edilir. İşin bitim tarihi, geçici kabul usulüne tabi işlerde geçici kabul tutanağının idarece onaylandığı tarih; diğer hallerde ise işin fiilen tamamlandığı veya bırakıldığı tarihtir.
Yıllara yaygın inşaat işi yapanlara ödenen istihkak bedellerinden GVK 94/3. maddesi gereğince %3 oranında stopaj (tevkifat) yapılır. Bu mükellefler geçici vergi mükellefi değildirler. Kesilen stopajlar işin bitiminde hesaplanan vergiden mahsup edilir.
Yıl içinde birden fazla inşaat işinin birlikte yapılması halinde müşterek genel giderler bu işlere ait harcamaların birbirine olan oranı dahilinde dağıtılır. İnşaat işlerinin diğer ticari faaliyetlerle birlikte yapılması durumunda ise ortak giderler harcama ve hasılat tutarlarının oranına göre paylaştırılır.
İnşaat işlerinde ortak kullanılan makine, tesisat ve ulaştırma vasıtalarının amortismanları, bu araçların her işte kullanıldıkları gün sayılarına oranlanarak ilgili işlere dağıtılır.
Dar mükellefiyete tabi olanların Türkiye ile yabancı ülkeler arasında yaptıkları ulaştırma işlerinde gerçek kazancın tespitindeki güçlükler nedeniyle götürü usul (ortalama emsal usulü) benimsenmiştir. Bu kapsamda vergiye matrah olacak kazanç, hasılata ortalama emsal oranlarının uygulanmasıyla bulunur: kara taşımacılığında %12, deniz taşımacılığında %15, hava taşımacılığında %5.
Esnaf muaflığı, mali gücü olup ödeme gücü olmayan düşük gelirli küçük sanat ve ticaret erbabını korumak amacıyla getirilmiş bir tam muafiyet uygulamasıdır. Gezici olarak motorlu nakil vasıtası kullanmadan perakende ticaret yapanlar, dükkan açmaksızın iş yapan küçük sanat erbabı (kalaycı, tamirci, berber vb.), köylerde sanat işleriyle uğraşanlar bu kapsamdadır. Ancak bu kişilere mal satan veya iş yaptıran birinci ve ikinci sınıf tüccarlar gider pusulası düzenler ve %2 oranında tevkifat yaparlar, bu da kısmi muafiyeti doğurur.
Dar mükellef ihracatçı muafiyeti uyarınca, iş merkezi Türkiye'de bulunmayanların ihraç edilmek üzere Türkiye'de satın aldıkları veya imal ettikleri malları burada satmaksızın yurt dışına göndermelerinden doğan kazançları vergi dışı bırakılmıştır. Sergi ve panayır istisnası ise dar mükelleflerin hükümet izniyle açılan sergilerde elde ettikleri kazançları kapsar.
Genç girişimci kazanç istisnası; ilk defa gelir vergisi mükellefiyeti tesis olunan ve 29 yaşını doldurmamış tam mükellef gerçek kişilerin, işe başladıkları takvim yılından itibaren üç vergilendirme dönemi boyunca elde ettikleri kazançların 75.000 TL'lik kısmını gelir vergisinden istisna eder.
Teknoloji geliştirme bölgelerindeki yazılım ve Ar-Ge faaliyetlerinden elde edilen kazançlar 31.12.2023 tarihine kadar istisnadır. Ayrıca ürün senetlerinin elden çıkarılmasından doğan kazançlar ve şartları sağlanan sınai mülkiyet haklarından elde edilen kazançlar da gelir vergisinden istisna edilmiştir.
Zirai faaliyet; arazide, deniz, göl ve nehirlerde ekim, dikim, bakım, üretme, yetiştirme ve ıslah yollarıyla veya doğrudan tabiattan istifade ederek nebat, orman, hayvan, balık ve mahsullerinin elde edilmesi, avlanması, muhafazası, taşınması ve satılmasını ifade eder. Fındık üreticiliği, tavuk besiciliği, açık deniz balıkçılığı ve evde kültür mantarcılığı zirai faaliyete örnektir.
Satın alınan hayvanların ahır, ağıl gibi tesislerde besiye alınarak satılması zirai faaliyet iken, besiye alınmaksızın veya çok kısa süre tutularak satılması ticari faaliyet (celeklik) sayılır. Yarış atı yetiştiriciliği tamamen yarışlara katılıyorsa zirai faaliyettir; ancak atlar yetiştirilmeyip sadece yarışlara sokulursa ticari faaliyet niteliği taşır.
Çiftçiye ait ziraat makine ve aletlerinin başka çiftçilerin zirai üretim işlerinde çalıştırılması zirai faaliyettir. Ancak çiftçi olmayan kişilerin veya zirai faaliyeti olmayanların bu makineleri çalıştırması ticari kazanç doğurur. Örneğin çiftçi olmayan birinin biçerdöver ile buğday hasat etmesi ticari kazançtır.
Mahsullerin değerlendirilmesi amacıyla zirai üretime bağlı olarak işlenmesi (kendi domatesinden salça, sütten peynir yapılması) sınai müessese büyüklüğünde olmamak şartıyla zirai faaliyettir; fabrika kurulması durumunda ise ticari faaliyete dönüşür. İnternet üzerinden yapılan ürün satışları ise VUK 156. maddesi gereğince işyeri kapsamında değerlendirildiğinden ticari faaliyet sayılır.
Zirai işletmelerde mandıra, hara, ahır, sera ve dalyan yer alır. Kolektif ve komandit şirketler zirai faaliyet yapsalar dahi çiftçi sayılmazlar, ortakların kardan aldığı pay şahsi ticari kazanç hükmündedir. Adi ortaklıklarda ise ortaklar doğrudan çiftçi kabul edilir.
Çiftçilerin elde ettikleri zirai kazançlar tevkifat (stopaj) usulü veya gerçek usul olmak üzere iki şekilde vergilendirilir. Ülkemizde temel yöntem tevkifat usulüdür. Kazançları gerçek usulde vergilendirilmeyen çiftçiler beyanname vermezler. Gerçek usulde vergilendirmede tahakkuk esası geçerli olup, bu çiftçiler KDV mükellefiyetine tabidirler ancak geçici vergi ödemezler.
Zirai kazancın gerçek usule tabi olmasında üç temel ölçüt vardır: işletme büyüklüğü ölçüleri, bir biçerdöver veya benzeri motorlu araca sahip olma, ya da on yaşına kadar ikiden fazla traktöre sahip olma. İşletme büyüklüğü GVK'nın 54. maddesinde 28 grupta belirlenmiştir (Örn: hububat taban arazide 900 dönüm, pamuk 400 dönüm, büyükbaş hayvan 150 adet). Bu ölçüleri aşanlar gerçek usulde vergilendirilir.
Gerçek usulde zirai kazanç 'zirai işletme hesabı esası' veya 'bilanço esası' olmak üzere iki şekilde tespit edilir. İşletme hesabı esasında zirai işletme defteri tutulur; sağ tarafa hasılat, sol tarafa giderler kaydedilir. Bilanço esasında ise öz sermaye kıyaslaması yapılır ve birinci sınıf tüccarlardaki defter tutma kuralları (yevmiye, defteri kebir, envanter) uygulanır.
Gerçek usulde vergilendirilen çiftçiler safi kazançlarını izleyen yılın Mart ayının son günü akşamına kadar beyan ederler ve vergiyi Mart ve Temmuz aylarında iki eşit taksitte öderler. Toplam gelirleri içinde zirai kazançları %75 ve üzerinde olanlar için ödeme zamanı Kasım ve Aralık ayı olarak belirlenebilir.
Zirai kazançları işletme büyüklüğü ölçülerini aşmayan ve motorlu araç şartını taşımayan çiftçiler tevkifat usulüyle vergilendirilir. Bu çiftçiler defter tutmaz, beyanname vermez. Bu kişilerden ürün satın alan birinci ve ikinci sınıf tüccarlar müstahsil makbuzu düzenlemek ve GVK 94/11 maddesi gereği stopaj (borsada tescilli hayvanlarda %1, diğerlerinde %2; borsada tescilli diğer ürünlerde %2, diğerlerinde %4) yapmak zorundadır.