İnfografik
← Ünite 4
İdari Yargı

Ünite 4: İdari Yargının Görev Alanı ve İdari Yargı Denetiminin Sınırı

22 Temmuz 2004 Tren Kazası
22.07.2004 tarihinde meydana gelen tren kazasında hayatını kaybeden TCDD görevlisinin mirasçılarının açacağı davanın hangi yargı kolunda görüleceği sorunu, Uyuşmazlık Mahkemesi'nin ancak 25.12.2006 tarihli kararıyla çözülebilmiştir. Davacılar, hak arama hürriyeti önündeki sınır çizgilerinin belirsizliği nedeniyle hangi mahkemeye başvuracaklarını ancak kazadan iki yıl sonra öğrenebilmişlerdir.
Anayasa Mahkemesi'nin 1976/1 Esas Sayılı Kararı
Anayasa Mahkemesi bu kararında, yasama organının idare hukuku alanında oluşan ve sonuç doğuran idari eylem ve işlemlere karşı adli yargı yolunu açma yetkisinin olmadığını vurgulamıştır. Mahkeme, idari yargının adli yargıdan ayrı bir sistem olarak kurulmasının temelinde, kamu hizmetlerinden doğan uyuşmazlıkların teknik ve uzmanlık gerektiren yapısının yattığını belirtmiştir.
Kabahatler Kanunu'nun 3. Maddesinin İptali
Anayasa Mahkemesi, Kabahatler Kanunu'nun idari yaptırımlara karşı adli yargıyı genel görevli kılan 3. maddesini 2005/108 Esas sayılı kararıyla iptal etmiştir. İptal gerekçesinde, idarenin kamu gücü kullandığı kamu hukuku alanındaki işlemlerinin idari yargı denetimine tabi olmasının anayasal bir zorunluluk olduğu ve yasa koyucunun bu konuda geniş takdir hakkı bulunmadığı belirtilmiştir.
Danıştay 5. Dairesi'nin RTÜK Üyeliği Seçimi Kararı
Danıştay 5. Dairesi, 2005/5627 Esas sayılı kararında, TBMM Genel Kurulu tarafından yapılan RTÜK üyeliği seçimini idare işlevi kapsamında bir idari işlem olarak kabul etmiştir. Ankara 7. İdare Mahkemesi'nin 'işlemin idari makamca tesis edilmediği' gerekçesiyle verdiği ret kararını bozan Daire, yasama organınca yapılsa bile idare işlevine ilişkin işlemlerin yargısal denetim dışında bırakılamayacağına hükmetmiştir.

Anahtar Kavramlar

Kamu Gücü Ölçütüİdarenin tek yanlı, egemenliğin bir parçası olarak emretme gücünü kullanarak yaptığı işlem ve eylemlerin idare hukukuna tabi olduğunu ve uyuşmazlıkların idari yargıda çözülmesi gerektiğini savunan ölçüttür.
Kamu Hizmeti Ölçütüİdarenin toplumsal ihtiyaçları karşılamak ve kamu yararını sağlamak amacıyla yürüttüğü faaliyetler sırasında yaptığı işlem ve eylemlerin idari yargının görev alanına girdiğini belirten ölçüttür.
Karma Ölçütİdarenin kamu hizmeti yürütürken aynı zamanda özel hukuku aşan, özel hukukta rastlanmayacak üstün yetkiler ve kamu gücü kullanması durumunda uyuşmazlığın idari yargıda çözüleceğini kabul eden güncel ölçüttür.
Fiili Yol (Voie de fait)İdarenin, kişi hak ve hürriyetlerine veya mülkiyet hakkına yönelik, idarilik niteliğini kaybettirecek boyuttaki açık, ağır ve haksız müdahale teşkil eden eylemleridir; haksız fiil hükümlerine göre adli yargıda dava edilir.
İdare İşleviYasama, yargı ve yürütme işlevleri dışında kalan, toplumun günlük ve kesintisiz ihtiyaçlarını karşılamak, kamu hizmetlerini yürütmek amacıyla gerçekleştirilen sürekli kamusal faaliyetlerdir.
Yasama İşleviYasama organının kanun koymak, değiştirmek, kaldırmak, bütçeyi kabul etmek ve yürütmeyi denetlemek gibi doğrudan anayasal ve siyasi yetkilerini kullanması sürecindeki faaliyetleridir.
Yargı İşleviBağımsız mahkemelerde görevli hakimlerin, önlerine gelen uyuşmazlıkları belirli yargılama usulü kuralları çerçevesinde kesin olarak çözüme kavuşturması faaliyetidir.
Yürütme İşleviYürütme organının yüksek siyaset, milli güvenlik, yabancı devletlerle ilişkiler ve anayasal organlar arasındaki ilişkileri düzenleyen, idare işlevinden ayrı nitelikteki hükümet tasarruflarıdır.
Hükümet TasarrufuYürütme organının yasama organıyla ilişkileri, anayasa değişikliği süreçleri veya yabancı devletlerle olan ilişkileri çerçevesinde yaptığı, idari yargı denetimi dışında kalan yüksek siyasi nitelikli işlemlerdir.
TahkimKamu hizmeti imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıkların, idari yargı yerine taraflarca belirlenen milli veya milletlerarası hakemler marifetiyle çözümlenmesini öngören alternatif uyuşmazlık çözüm yoludur.
Takdir YetkisiKanunların idareye, kamu yararını gerçekleştirebilmesi için işlem yapıp yapmama, işlemin sebebini, konusunu, zamanını veya yöntemini belirleme konusunda tanıdığı yasal hareket serbestisidir.
Yerindelik DenetimiHukuka uygun bir idari işlemin isabetli, yararlı veya uygun olup olmadığının yargı yeri tarafından denetlenmesi olup, idari yargı mercileri için anayasal olarak yasaklanmıştır.
Hukuka Uygunluk Denetimiİdari eylem ve işlemlerin yürürlükteki mevzuata, üst hukuk normlarına, yargı içtihatlarına ve süreklilik kazanmış idari uygulamalara uygun olup olmadığının araştırılmasıdır.
Açık Değerlendirme Hatasıİdarenin takdir yetkisini kullanırken yaptığı, hemen fark edilebilen, getirdiği çözüm adalet duygularına açıkça ters düşen belirgin ve ağır tercih hatasıdır.
Adli KollukSuç işlenmesini önlemekten ziyade, işlenmiş suçları ve suç kanıtlarını arayıp toplamak ve adli mercilere ulaştırmak amacıyla Cumhuriyet savcısının emir ve gözetiminde yürütülen, idare işlevi dışındaki faaliyettir.
Yeniden İnceleme TalebiHâkimler ve Savcılar Kurulu kararlarına karşı, ilgililerin kararın tebliğinden itibaren on gün içinde aynı daire veya Genel Kuruldan kararın tekrar değerlendirilmesini isteme hakkıdır.
İlişik Kesme KararıYüksek Askeri Şura'nın, terfi ve kadrosuzluk nedeniyle emekliye ayırma işlemleri hariç olmak üzere, askeri personelin orduyla ilişiğinin kesilmesine yönelik tesis ettiği ve yargı yolu açık olan kararlarıdır.
İdari Sözleşmeİdarenin kamu hizmetini yürütmek amacıyla, özel hukuku aşan üstün yetkiler ve şartlar içeren, uyuşmazlıkları kural olarak idari yargıda çözülen sözleşmelerdir.
Kamulaştırmasız El Atmaİdarenin, mülkiyet hakkı sahibine herhangi bir kamulaştırma işlemi yapmaksızın ve bedel ödemeksizin taşınmaza fiilen el koyması durumudur; fiili yol teşkil eder.
Yargısal SüratAnayasa'nın 141. maddesinde düzenlenen, davaların en az giderle ve mümkün olan en kısa sürede sonuçlandırılmasını ifade eden, bazı idari davaların adli yargıya bırakılmasında gerekçe gösterilen ilkedir.
Çekişmesiz YargıOrtada iki taraflı bir uyuşmazlık bulunmaksızın, tek taraflı olarak davacının talebi üzerine hakimin yargılama usullerini uygulayarak karar verdiği yargısal faaliyettir.

Diğer Önemli Bilgiler

Yargıtay Birinci Başkanlık Kurulu Kararının Niteliği

Danıştay 5. Dairesi, 1995/4416 Esas sayılı kararında, Yargıtay Birinci Başkanlık Kurulu'nun bir Yargıtay üyesinin dairesini değiştirmesi işlemini idari işlem olarak nitelendirmiştir. Kararda, yargı fonksiyonu ile ilgili olmayan işlemlerin hakimlerden kurulu organlarca yapılmasının onlara yargısal nitelik kazandırmayacağı ve idari yargı denetimine tabi olmaları gerektiği belirtilmiştir.

Gıyabi Tutuklama Kararının Silinmemesi Olayı

Danıştay 10. Dairesi, 2006/6131 Esas sayılı kararında, mahkemece kaldırılan gıyabi tutuklama kararının emniyet kayıtlarından silinmemesi olayını incelemiştir. Daire, tutuklama kararının kaldırılmasının adli makamlara bildirilmesinin Cumhuriyet savcıları yönünden yargılama fonksiyonu dışındaki idari bir göreve ilişkin olduğuna ve idari yargının görev alanına girdiğine karar vermiştir.

Yüksek Askeri Şura'nın Kuruluşu ve Üyeleri

1972 tarihli ve 1612 sayılı Kanun uyarınca barış zamanında görev yapmak üzere Ankara'da kurulan Yüksek Askeri Şura'nın üyeleri; Başbakan, Genelkurmay Başkanı, Başbakan Yardımcıları, Adalet, Dışişleri, İçişleri ve Milli Savunma Bakanları ile Kuvvet Komutanlarından oluşmaktadır.

Askeri Yüksek İdare Mahkemesi'nin Kaldırılması

21.01.2017 tarihli ve 6771 sayılı Kanun ile yapılan Anayasa değişikliğiyle, 1972 yılında 1602 sayılı Kanunla kurulmuş olan Askeri Yüksek İdare Mahkemesi (AYİM) tamamen kaldırılmıştır. Bu tarihten itibaren askeri idari yargının görev alanına giren tüm uyuşmazlıklar genel idari yargı mercilerine devredilmiştir.

Avrupa Konseyi R(80)2 Sayılı Tavsiye Kararı

Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi'nin bu tavsiye kararında, idarenin takdir yetkisini kullanırken uyması gereken temel ilkeler belirlenmiştir. Bu ilkeler arasında yetkinin veriliş amacı dışında kullanılmaması, nesnellik, tarafsızlık, yasa önünde eşitlik ve işlemle haklar arasında makul bir denge (ölçülülük) kurulması yer almaktadır.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun Yansızlık Kararı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2001/4-1016 Esas sayılı kararında hakimin yansızlığı ve kişisellikten arınmışlığı üzerinde durmuştur. Kararda, adaletin sadece yerine getirilmesinin yetmediği, aynı zamanda yansız biçimde yerine getirildiğine toplumun inanması gerektiği ve kararların gerekçeli olmasının bu yansızlığı kanıtlayan en önemli araç olduğu vurgulanmıştır.

Danıştay 5. Dairesi'nin Göreve Atama Kararı

Danıştay 5. Dairesi, beraat eden bir memurun eski şube müdürlüğü görevine atanma talebinin reddine ilişkin davada, boş kadroya en uygun kişiyi seçme konusunda idarenin takdir yetkisi bulunduğunu ve idarenin bu yetkiyi belirli bir kişi lehine kullanmaya yargı kararıyla zorlanamayacağını belirterek davanın reddine karar vermiştir.

Danıştay 8. Dairesi'nin Öğretim Görevlisi Ataması Kararı

Danıştay 8. Dairesi, jüri üyelerinin olumlu raporuna rağmen kadroya atama yapmayan idarenin bu işlemini iptal eden mahkeme kararını bozmuştur. Daire, idarenin ilan ettiği kadroya atama yapıp yapmama konusunda takdir yetkisi olduğunu ve yargı yerlerince atama yapmaya zorlanamayacağını hükme bağlamıştır.

1999 Yılı Tahkim Anayasa Değişikliği

1999 yılında kabul edilen 4446 sayılı Kanunla Anayasa'nın 125. maddesinde değişiklik yapılarak, kamu hizmetleri ile ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıkların milli veya milletlerarası tahkim yoluyla çözülebilmesine olanak tanınmıştır.

Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu'nun Koruyucu Aile Kararı

DİDDK, 05.11.2015 tarihli ve 2015/981 Esas sayılı kararında, koruyucu aile sözleşmelerinin feshinden doğan uyuşmazlıkların aile mahkemelerinde çözülmesi gerektiğine karar vermiştir. Kurul, bu sözleşmeler idari nitelikte olsa bile hüküm ve sonuçlarını özel hukuk alanında doğurduğu için idari yargının görevli olmadığını belirtmiştir.

Danıştay Paşası Kavramı

1961 Anayasası döneminde, idarenin hukuka aykırı işlemleriyle terfileri engellenen askeri personelin Danıştay'da açtıkları davaları kazanarak general veya amiral olmaları üzerine, askeri çevrelerde bu kişiler için ironik bir şekilde 'Danıştay Paşası' nitelemesi kullanılmıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Sınavda 'RTÜK üyeliği seçimi' veya 'Yargıtay daire değişikliği' gibi işlemler sorulursa, bunların organ olarak yasama/yargı tarafından yapılsa bile 'idare işlevi' kapsamında idari yargı denetimine tabi olduğunu unutma.
  • Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK) kararlarında sadece 'meslekten çıkarma' cezasına karşı yargı yolunun açık olduğunu, diğer tüm kararlara karşı yargı yolunun kapalı olduğunu aklında tut.
  • Yüksek Askeri Şura (YAŞ) kararlarında 'terfi işlemleri' ile 'kadrosuzluk nedeniyle emekliye ayırma' işlemlerine karşı yargı yolunun kapalı olduğunu, bunlar dışındaki ilişik kesme kararlarına açık olduğunu unutma.
  • Fiili yol (voie de fait) durumunda eylemin idarilik niteliği kaybolduğu için davanın idari yargıda değil, adli yargıda haksız fiil hükümlerine göre açılması gerektiğini kesinlikle bilmelisin.
  • İdari yargı yerlerinin 'yerindelik denetimi yapamayacağı' ve 'idari işlem veya eylem niteliğinde karar veremeyeceği' kuralları İYUK Madde 2'nin en çok soru getiren anayasal sınırlarıdır.
  • Milletlerarası tahkime gidilebilmesi için uyuşmazlığın mutlaka 'kamu hizmeti imtiyaz sözleşmesi' olması ve 'yabancılık unsuru' taşıması şartlarının birlikte bulunması gerekir.