Ünite 4: Siyaset ve Toplum

Siyaset ve Toplum - kaynak sayfa görseli

Kaynak: ders kitabı, sayfa 135

Aristoteles'in Siyasal Hayvan Tanımı

Antik dönem filozofu Aristoteles, "İnsan siyasal bir hayvandır" diyerek bireylerin yalnız hayatta kalmalarının imkânsızlığına ve toplumsal yaşamın belli kurallar ile siyasal güç ilişkileri çerçevesinde gerçekleştiğini vurgulamıştır.

18. Yüzyıl Aydınlanması ve İdeoloji Kavramı

İdeoloji kavramı 18. yüzyılda Aydınlanma düşüncesinin bir ürünü olarak Fransız devrimi sonrasında Antoine Destutt de Tracy tarafından "düşüncelerin bilimi" anlamında türetilmiştir.

Nazi Almanyası ve Totaliter Devlet

Totaliter devlet tipinin tarihteki en belirgin ve baskıcı örneği, kamusal ve özel alan ayrımını ortadan kaldırarak tüm toplumu şiddet ve korku unsurlarıyla denetim altına alan Nazi Almanyası'dır.

1789 Fransız Devrimi ve Demokrasi

Demokrasi Antik Yunan kökenli olmasına rağmen çağdaş anlamını 1789 Fransız Devrimi'nin ortaya çıkardığı özgürlük, eşitlik, adalet ve kardeşlik ilkelerine dayanan yeni yurttaşlık tanımıyla kazanmıştır.

Anahtar Kavramlar

Siyaset SosyolojisiSiyasal otoritenin kurumsal bir biçimde düzenlenmesini, işlevlerini ve siyasal düzenin sosyal gelişmeler sonucu dönüşümünü inceleyen sosyoloji alt dalıdır. Siyaset bilimi olayları soyutlarken, siyaset sosyolojisi siyaset ile toplumsal yapılar, ideolojiler ve kültür arasındaki karşılıklı ilişkileri inceler.

İktidar (Güç)Bir kişinin ya da grubun, diğerlerinin karşı koymalarına rağmen kendi arzularını ve kararlarını eyleme geçirebilme ve kabul ettirebilme potansiyelidir. Sadece siyasal alanda değil, ebeveyn-çocuk veya patron-işçi gibi tüm toplumsal ilişkilerde görülebilir.

MeşruiyetBir iktidarın veya hükümetin otoritesine boyun eğenlerin buna toplumsal rıza ve onay göstermesidir. Örneğin demokratik rejimlerde meşruiyet seçimlere ve halkın rızasına dayanırken, rızanın yitirilmesi meşruiyet krizine yol açar.

OtoriteSiyasal anlamda hükümetin meşru güç kullanımı veya itaat yoluyla istikrarın sağlanabildiği hiyerarşik bir ilişkidir. Üretkenliği ve yazarlığı çağrıştıran "authority" kökünden türetilmiştir.

PaternalizmBaba ile çocuk arasındaki ilişkiye benzer bir biçimde siyasal gücün vatandaşları adına karar alabilme yetisidir. Türkiye'deki siyasi kültürde sıkça görülen "baba devlet" anlayışı buna somut bir örnektir.

Geleneksel OtoriteGüç ve otorite ilişkisinin kalıtsal ayrıcalıklara, geleneklere, göreneklere ve inançlara dayandığı otorite tipidir. Klan, aşiret ve feodal toplumların yanı sıra monarşilerde görülür.

Karizmatik Otoriteİktidarın meşruiyetini liderin olağanüstü olduğuna inanılan kişisel niteliklerinden, kahramanlık ve kutsallık özelliklerinden alan otorite tipidir. Kaotik dönemlerde ortaya çıkar; örneğin Mustafa Kemal Atatürk.

Yasal-Akılcı Otoriteİktidarın ve yönetme yetkisinin rasyonel aklın belirlediği anayasa ve yasalardan alındığı otorite tipidir. Gelişmiş modern ve demokratik ulus-devletlerde bürokratik yapılar eliyle yürütülür.

LaiklikDin ve devlet işlerinin ayrılmasının ötesinde, din ve vicdan özgürlüğünü içeren, bütün din ve inançtan insanları eşit koşullarda buluşturan bir toplum düzenidir. İktidarların gücünü kutsal kitaplardan değil halkın iradesinden almasını sağlar.

DevletAmacı toplumsal düzeni ve adaleti sağlamak olan, belirli bir toprak parçası üzerinde yerleşmiş bir insan topluluğuna dayanan ve bu topraklar üzerinde nihai meşru kontrole (fiziksel güç tekelini elinde bulunduran) sahip siyasal örgüttür.

Otoriter DevletGüçlü bir kişi ya da grubun yönetiminde olan, toplumsal meşruiyetten yoksun, diktatörlük veya oligarşiler şeklinde ortaya çıkan ve muhalefetin bastırıldığı devlet tipidir.

Totaliter DevletToplumdaki tüm kurumları, kamusal ve özel alan ayrımını ortadan kaldırarak denetim altına alan, şiddet ve korku unsurlarının kullanıldığı devlet tipidir; en belirgin örneği Nazi Almanyası'dır.

Temsili (Liberal) DemokrasiBir topluluğu etkileyen kararların, üyelerin bütünü tarafından değil, bu amaç için seçtikleri insanlar tarafından alındığı politik yapıdır. Anayasal hukuk devletine ve özgür seçimlere dayanır.

İdeolojiToplumsal dünyayı anlamamıza yarayan, toplumsal gerçeklikleri değişik dünya görüşlerine göre anlamlandırma çabalarını içeren inançlar, normlar ve değerler bütünüdür.

LiberalizmSiyasal iktidarı sınırlandırarak bireysel hak ve özgürlükleri korumayı amaçlayan, serbest piyasa ekonomisini ve "bırakınız yapsınlar" anlayışını savunan siyasal felsefedir.

MuhafazakârlıkVar olan toplumsal, ekonomik ve kültürel düzenin korunmasını savunan; Aydınlanma'nın doğal hukuk bireyciliğine karşı aile, din, cemaat gibi kurumların ahlaki yüceliğini vurgulayan ideolojidir.

Sosyalizm19. yüzyılda sanayileşmeye karşı bir tepki olarak doğan, üretim araçlarının kolektif ya da devlet mülkiyetine dayandığı, eşitlik ve iş birliğini savunan politik sistemdir.

Baskı GruplarıOrtak menfaatler etrafında birleşen, iktidar olma hedefi olmaksızın kendi çıkarları doğrultusunda siyasal otoriteler üzerinde baskı kurmaya çalışan sendika ve meslek odası gibi örgütlenmelerdir.

Diğer Önemli Bilgiler

1980'lerde Neoliberal Dönem

Neoliberalizm, 1980'lerde İngiltere'de Margaret Thatcher ve Amerika Birleşik Devletleri'nde Ronald Reagan dönemlerinde uygulanan, devletin küçültüldüğü ve serbest piyasa ekonomisinin kuralsızlaştırıldığı yeni sağ projedir.

C. Wright Mills ve İktidar Üçgeni

C. Wright Mills, "İktidar Seçkinleri" adlı çalışmasında ABD'nin seçkinlerini analiz ederek siyasal elitler, askeri elitler ve büyük şirket yöneticisi elitlerin sıkı bir çıkar birliğiyle "iktidar üçgenini" oluşturduğunu belirtmiştir.

George Orwell'in Hayvan Çiftliği Eseri

George Orwell'in Hayvan Çiftliği eseri, bir çiftlikteki iktidar mücadelesini, domuzların yönetimi ele geçirmesini, duvar yazılarındaki ilkelerin zamanla değiştirilmesini ve "Bütün hayvanlar eşittir fakat bazı hayvanlar ötekilerden daha fazla eşittir" sloganına dönüşen totaliterlaşma sürecini anlatır.

Türkiye'deki Baskı Grupları Örnekleri

Türkiye'de siyasal otoriteler üzerinde baskı kuran en etkin baskı grupları ve meslek kuruluşları arasında TÜSİAD, TOBB, TÜRK-İŞ, DİSK ve HAK-İŞ yer almaktadır.

Gaetano Mosca ve Yönetici Sınıf

Gaetano Mosca'ya göre bütün toplumlar yönetici sınıf (azınlık ve seçkin) ile yönetilen sınıf (çoğunluk) olmak üzere ikiye ayrılır; yönetici sınıf kitleleri hüküm altında tutmak için baskı ve inandırma yollarını kullanır.

Keynesyen Politikalar ve Sosyal Demokrasi

Sosyal demokrasi, 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Keynesyen ekonomi politikalarının etkisiyle kapitalizmin içsel çelişkilerini aşmak ve sosyal refah devleti ilkeleriyle birleşmek suretiyle etkinlik kazanmıştır.

Richard Sennett'in Otorite ve Güç Analizi

Richard Sennett, İngilizcede otorite (authority) kelimesinin kökeninin 'yazar' (author) olduğunu ve üretkenliği çağrıştırdığını, buna karşın 'otoriter' sözcüğünün baskıcı bir kişiyi veya sistemi tanımlamakta kullanıldığını belirtir.

Avrupa Birliği'nin Dönüşüm Süreci

Avrupa Birliği, ilk olarak Avrupa Ekonomik Topluluğu adıyla yalnızca ekonomik anlamda ortak bir pazar yaratma amacıyla ortaya çıkmışken, günümüzde ortak para birimi, ortak anayasa ve kültürel bütünleşmeyi içeren rasyonel bir örgütlenmeye dönüşmüştür.

Vilfredo Pareto ve Elit Ayrımı

Vilfredo Pareto toplumda elit olanlar ve olmayanlar ayrımı yapmanın yanı sıra, elit sınıfı da siyasal iktidar üzerinde doğrudan rol oynayan "yönetici elitler" ve siyasal iktidar içinde yer almayan "yönetici olmayan elitler" olarak ikiye ayırmıştır.

Sınavda Dikkat Et

Siyaset bilimi ile siyaset sosyolojisinin odak noktalarını karıştırmayın; siyaset bilimi yönetim aygıtları ve seçimlerle ilgilenirken, siyaset sosyolojisi toplum, ideoloji ve kültürle olan ilişkileri inceler.
Weber'in üç otorite tipini (geleneksel, karizmatik, yasal-akılcı) ayırt ederken meşruiyetin kaynağına dikkat edin; gelenek geçmişe, karizma liderin kişiliğine, yasal-akılcı ise rasyonel yasalara dayanır.
Otoriter devlet ile totaliter devlet arasındaki ince ayrımı unutmayın; otoriter devlet muhalefeti yasaklar ve baskı uygular, totaliter devlet ise özel alanı bile ortadan kaldırarak toplumu tamamen denetim altına alır.
Baskı gruplarının iktidar olma hedefi gütmediğini, yalnızca kendi çıkarları doğrultusunda siyasal otoriteler üzerinde baskı kurduğunu kesinlikle aklınızda tutun.
Marksist yaklaşımın iktidarı tamamen ekonomik altyapıya (üretim araçlarına) dayandırdığını, işlevselci yaklaşımın ise toplumsal ihtiyaçlar ve düzen üzerine kurulduğunu unutmayın.