Toplumsal DeğişmeToplumun yapısında, işleyişinde, örgütlenme tarzında ve bireylerin etkileşim biçimlerinde meydana gelen büyük çaplı dönüşümlerdir. Yönü veya hızı konusunda önceden bir varsayım içermez; örneğin köyden kente göçle birlikte aile yapısının çekirdek aileye dönüşmesi olgusal bir toplumsal değişmedir.
Kültürel GecikmeAmerikalı sosyolog Ogburn tarafından geliştirilen bu kavram, maddi kültürdeki (teknoloji vb.) değişimlerin manevi kültür (değerler, yasalar) tarafından daha geç benimsenmesini ifade eder. Örneğin ilk apartman yapıldığında apartmanda yaşam kurallarına dair yasal düzenlemelerin hemen yapılmamış olması bu duruma örnektir.
Kültürel YayılmaBir toplumdaki düşünce, buluş ve ürünlerin ticaret, göç ve kitle iletişim araçları vasıtasıyla diğer toplumlar tarafından öğrenilip yaygınlaştırılması sürecidir. Örneğin matbaa ve barutun ilk olarak Çin'de icat edilip zamanla bütün dünyaya yayılması kültürel yayılmadır.
Sosyal DarwinizmHerbert Spencer'ın Darwin'in doğal seleksiyon fikrini topluma uyarlamasıyla ortaya çıkan teoridir. Toplumsal evrim sürecinde güçlü olanların hayatta kalması, zayıfların ise elenmesi gerektiğini savunur; bu teori geçmişte ırkçı ve öjeni politikalarına zemin oluşturmuştur.
Mekanik DayanışmaEmile Durkheim'a göre sanayi öncesi, homojen ve basit toplumlarındakı dayanışma biçimidir. Bireylerin benzer işleri yapması, aynı değer ve inançları paylaşması dayanışmanın temelidir; örneğin köylerde herkesin kendi ekmeğini yapıp aynı gelenekleri paylaşması mekanik dayanışmadır.
Organik DayanışmaModern sanayi toplumlarında işbölümünün ve uzmanlaşmanın artmasıyla ortaya çıkan dayanışma türüdür. İnsanlar artık birbirine benzemediği, aksine birbirlerinin uzmanlıklarına (fırıncı, doktor, öğretmen vb.) ekonomik olarak ihtiyaç duydukları için birbirlerine bağlanırlar.
Cemaat (Gemeinschaft)Ferdinand Tönnies'in ilişkilerin akrabalık, komşuluk gibi birincil düzeyde kurulduğu, yazısız normların ve geleneklerin hakim olduğu kırsal tarım toplumlarını tanımlamak için kullandığı kavramdır.
Cemiyet (Gesellschaft)Endüstrileşme ve ticaretin hakim olduğu, bireylerin çıkara dayalı rasyonel, yapay ve geçici ilişkiler kurduğu modern kentsel yaşam tarzını ve toplulukları ifade eden Tönnies kavramıdır.
Kalıp DeğişkenlerTalcott Parsons'ın geleneksel toplumlar (A tipi: nitelik, yaygınlık, duygusallık vb.) ile modern toplumlar (B tipi: performans, evrensellik, duygusal tarafsızlık vb.) arasındaki yapısal farkları açıklamak için geliştirdiği analitik kategorilerdir.
Modernleşme OkuluAzgelişmiş ülkelerin kalkınamamasını kendi geleneksel kültürleri gibi içsel faktörlere bağlayan ve Batılı gelişmiş ülkelerle bağ kurarak bu aşamaları aşabileceklerini savunan 1950-1960 dönemi kuramsal yaklaşımıdır.
Tarihsel MateryalizmKarl Marx'ın toplumun bilincinin maddi yaşam koşulları ve ekonomik ilişkiler tarafından belirlendiğini savunan teorik yaklaşımıdır. Toplumsal değişmenin anahtarı insanların düşünceleri değil, üretim biçimidir.
Altyapı ve ÜstyapıMarx'ın teorisinde altyapı üretim güçleri ve üretim ilişkilerinden oluşan ekonomik yapıyı; üstyapı ise hukuk, siyaset, din ve sanat gibi bu ekonomik temele göre şekillenen kurumları ifade eder.
Yarı Grup ve Çatışma GrubuRalf Dahrendorf'un otorite hiyerarşisinde aynı rol çıkarlarına sahip bireylerin oluşturduğu yapıları (yarı grup) ve bu çıkarlar bilinçlenip örgütlenerek eyleme geçtiğinde toplumsal değişimi tetikleyen grupları (çatışma grubu) açıklamakta kullandığı kavramlardır.
Bağımlılık OkuluLatin Amerikalı akademisyenlerin azgelişmişliğin dışsal faktörlerden, yani kapitalist merkez ülkelerin çevre ülkeleri sömürmesinden ve artı değer transferinden kaynaklandığını savunan 1960'lar teorisidir.
Dünya Sistemi TeorisiImmanuel Wallerstein'ın kapitalizmin ulusal değil küresel ölçekte örgütlendiğini savunan ve dünyayı merkez, çevre ve yarı-çevre ülkeler olarak kategorize ettiği teorisidir; bu sistemde Türkiye çevre ülkeler arasında yer alır.
Biçimsel RasyonellikMax Weber'in hesaplanabilirliği, verimliliği, öngörülebilirliği ve insani faktör yerine kuralları/teknolojiyi geçirmeyi vurgulayan modern Batı kapitalizminin ve bürokrasinin temel aldığı rasyonellik türüdür.
Demir KafesMax Weber'in modern bürokratik ve rasyonelleşmiş kapitalist toplumun bireyleri sıkıştıran, özgürlüklerini kısıtlayan ve dünyayı anlamından arındıran boğucu yapısını tasvir etmek için kullandığı ünlü metaforudur.
Neolitik DevrimAvcı-toplayıcı yaşamdan tarım toplumuna geçişi ifade eden devrimdir; bu dönemde ilk defa artı ürün elde edilmiş, özel mülkiyet, ataerkillik ve toplumsal sınıflar ortaya çıkmıştır.
Fordizm (Seri Üretim)1910'lardan itibaren endüstride uygulanan, montaj bandına dayalı, kitle üretim ve kitle tüketime odaklanan, işbölümünün aşırı uzmanlaştığı katı üretim modelidir.
Postfordizm (Esnek Üretim)Bilgisayar teknolojileri sayesinde kitle üretim zorunluluğunun kalktığı, ürün çeşitliliğinin arttığı, daha küçük fabrikalarda yüksek vasıflı işçilerle yapılan esnek imalat ve yönetim tarzıdır.
SimülakrumFredric Jameson ve Jean Baudrillard'ın eserlerinde geçen, aslı olmayan, kopyaların kopyası olan, orijinal ile gerçeğin ayırt edilemediği yüzeysel imge ve taklitlerdir.
HipergergerçeklikBaudrillard'ın medya, simülasyon ve teknoloji çağında gerçeğin simülasyonlar tarafından yutulduğunu, artık taklidin ve medyanın gerçekliğin kendisinden daha baskın ve gerçek hale geldiğini ifade ettiği durumdur.
KüyerelleşmeRoland Robertson'un küresel ve yerel olanın eşzamanlı etkileşimi sonucu her coğrafi bölgede kendine özgü melez ürünler ve kültürler üretilmesini ifade ettiği kavramdır; örneğin McDonald's'ın Türkiye'de 'McTurco' satması.
Düşünümsel ModernlikUlrich Beck ve Anthony Giddens'ın kullandığı, bireylerin geleneksel kalıplarla yönlendirilmediği, toplumsal ilişkilerin bireysel tercihlerle sürekli yeniden kurulduğu ve risklerin öne çıktığı geç modernlik aşamasıdır.
McDonaldlaşmaGeorge Ritzer'in fast-food restoran ilkelerinin (verimlilik, hesaplanabilirlik, öngörülebilirlik, denetim) toplumun ve dünyanın pek çok alanına yayılmasını ve kültürel benzeşmeyi artırmasını ifade ettiği kavramdır.
