Ünite 3: Toplumsal Değişme ve Küreselleşme — Araştır & Paylaş

Comte’a göre toplumsal evrimin her aşaması kendinden önceki aşamadan çıkar, teolojik dönemin son aşaması olan tektanrıcılık, evrimin bir sonraki aşaması olan metafizik aşamaya yol açmıştır (Swingewood, 1988:63). Metafizik aşama ise doğal ve toplumsal olguların temelinde doğa veya haklar gibi soyut kavramların yer aldığı aşamadır. Teolojik aşama gibi bu aşamada da olguların nedeni soyut güçlerdir, ama bu aşamada açıklamalar daha sistematiktir. 1800’e kadar süren metafizik aşamadan sonra artık doğruların değil, gerçeğin arandığı pozitivist aşama yer alır. Pozitif aşamada fiziksel ve toplumsal olguların mutlak nedenleri aranmaktan vazgeçilmiştir, artık olgular arasındaki nedensellik ve ardışıklık ilişkileri gözlemlenerek olgulara ilişkin yasalara ulaşılmaya çalışılır. Comte’a göre evrim çeşitlilikten tek gerçeğe doğru ilerlemedir. Buna uygun olarak teolojik aşama kendi içinde fetişizmden tek tanrıcılığa doğru, metafizik aşama da çeşitli ve çok sayıda soyut güçten tek bir güce, doğaya doğru ilerlemiştir (Kösemihal, 1982:152-3). Pozitif aşama da çok çeşitli yasalardan bütün olay ve olguları açıklayacak genel bir yasaya doğru ilerlemektedir.

TOPLUMSAL DEĞİŞME SÜRECİ VE ÇAĞDAŞ TOPLUMA YÖNELİK FARKLI KAVRAMSALLAŞTIRMALAR Toplumsal değişme süreci karmaşık ve çok boyutlu bir süreçtir, ancak bu bölümde çok kısa bir özet olarak ve kaba hatlarıyla toplumsal değişme süreci üzerinde durulacak ve toplumsal değişmenin çok boyutluluğu gösterilmeye çalışılacaktır. Toplumsal değişme toplum tipleri üzerinden incelendiğinde ilk önemli gelişmenin Neolitik Devrim (Tarım Devrimi) olduğu söylenebilir. Böylece avcı ve toplayıcı toplumlar ve basit el aletleri ile tarım yapan göçebe ve bahçıvan toplumlar tarım toplumlarına dönüşmüşlerdir. Tarım toplumunda ilk defa kendine yeter üretimin ötesinde üretim yapılmış, artık ürün elde edilmiştir. Bu artık ürünün kime ait olacağı sorusu özel mülkiyetin, toplumsal sınıfların, tek eşli evliliğin, ataerkinin ve büyük ölçekli savaşların ortaya çıkmasında etkili olmuştur. Tarım toplumları şehir devletlerinden imparatorluklara kadar değişen çeşitli büyüklüklerde medeniyetler haline gelmiştir. Bu toplumlarda işbölümünde uzmanlaşma artmaya başlamış, yeni meslekler ortaya çıkmış, toplumsal kontrolü sağlayan din kurumu önem kazanmıştır. Modern endüstriyel toplumdan önceki toplumların bütünü genel olarak geleneksel toplum olarak adlandırılırlar. Bu toplumlarda toplumsal ilişkilerde akrabalık ve aile ön plandadır, üretim birimi genel olarak evdir ve eğitim de evde aile üyeleri arasında gerçekleştirilir. Üretimde kullanılan aletler, bu aleti kullanan insanın hızına bağlıdır ve insan veya hayvan enerjisiyle çalışır. Üretim uzun süren ve maliyetli bir süreçtir ve üretim hacmi de kısıtlıdır. Rönesans ve Reform hareketlerini takip eden Bilimsel Devrim, Fransız Devrimi ve ardından Endüstri Devrimi, modern toplum ya da endüstri toplumu olarak adlandırılan toplum tipinin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bilimsel devrim, yaklaşık olarak 1500-1700 yılları arasında yaşanan, Antik Yunan’dan Ortaçağ’a kadar doğru kabul edilen doktrinlerin reddedildiği, fizik, kimya, biyoloji, astronomi ve anatomi gibi alanlarda önemli keşiflerin yapıldığı döneme ve bu keşiflerin bütününe verilen [isimdir/adı verilir].

MODERNİZM VE POSTMODERNİZM Modernite ve Modernizm, Postmodernite ve Postmodernizm Modernite kavramı geleneksel ve feodal toplum sonrası, kapitalistleşmenin, endüstrileşmenin, kentleşmenin ve sekülerleşmenin hız kazandığı bir tarihsel dönemi ve bu dönemdeki sosyal ilişkilerin ve değişimlerin bütününü ifade eder. Bir başka deyişle modernite sekülerleşmeyi, ekonomik ilerlemeyi, yönetimin rasyonelleşmesini ve bürokratikleşmesini, olguların değerlerden ayrışmasını, içeren yeni, özgürleştirici, akılcı bir dönemi ifade eder. Analitik amaçlarla bu dönem erken modernite, klasik modernite ve geç modernite olarak adlandırılır. Modernizm kavramı bir tarihsel dönemi ifade etmez, dünya hakkında bir düşünme biçimini ve bu düşünme biçiminden doğan ve 19. ve 20. yüzyılda etkili olan bir dizi sanatsal, felsefi, mimari, edebi ve kültürel hareketi ifade eder. Modernizm modern düşüncenin etkisiyle ortaya çıkmış olsa da modern olmayabilir, hatta sık sık moderniteye karşı bir itiraz içerir. Modernleşme kavramı ise geleneksel toplumların modern toplumlara dönüşmesi sürecini, bu süreçte yaşanan bilimsel, ekonomik, teknolojik...

KÜRESELLEŞME Küreselleşme günümüzde en çok kullanılan kavramlardan biridir. Ritzer’in yayıma hazırladığı Küreselleşme Ansiklopedisi’nin (Ritzer, 2012) beş ciltten oluşması, küreselleşme konusunun ne derece geniş kapsamlı olduğu hakkında bir fikir verebilir. En genel şekilde tanımlanacak olursa küreselleşme ulaşım ve iletişim teknolojilerindeki gelişmeler sonucunda toplumsal ilişkilerin ve toplumsal yaşamın örgütlenme biçiminin ulusal ve bölgesel sınırları aşarak dünyaya yayılmasındaki ve dünyadaki toplumlarının birbirlerine eklemlenmeleri olarak tanımlanabilir. Modernitede bilim ve teknoloji konusunda sağlanan gelişmeler ulaşım, bilgisayar ve iletişim teknolojilerini geliştirmiş, mesafe kavramının eski anlamını kaybetmesine yol açmıştır. Böylece artık dünyanın herhangi bir yerindeki bir kişi başka bir yerdeki bir kişiyle çok düşük maliyetlerle konuşabilir, görüşebilir ya da başka bir yere uçakla çok kısa zamanda gidebilir hale gelmiştir. Televizyon ve internet sayesinde insanlar başka toplumların kültürlerini izleyebilir, başka toplumların üyeleriyle çok sık iletişim kurmaya ve onlarla alışveriş yapmaya başlamışlardır. Bu süreç sadece bireyler için geçerli değildir, bu gelişmeler büyük şirketler için de son derece etkili olmuştur. Artık bir firma hammaddesini bir...

Toplumsal Değişme Anlayışı Evrimci teoriler toplumsal değişmeyi doğadaki evrim sürecine benzer şekilde doğal, evrensel, sürekli, aşamalı ve hep daha iyi bir konuma doğru bir ilerleme olarak görürler. Bu süreçte hacmen büyürler ve yapıları karmaşıklaşır. Evrimci ve İşlevsleci teorilere göre toplumsal değişim kendiliğinden gerçekleşirken Çatışmacı teorilere göre değişime neden olan asıl faktör toplumsal gruplar, toplumsal sınıflar ya da toplumlar arasındaki çıkar çatışmalarıdır. Yorumlayıcı Yaklaşımı temsil eden Weber ise toplumsal değişmeyi çok boyutlu bir süreç olarak değerlendirir ve toplumsal değişmenin bürokratikleşme ve rasyonelleşme ile gerçekleştiğini düşünür.

Toplumsal değişme kendiliğinden ya da müdahale yoluyla gerçekleşebilir. Kendiliğinden gerçekleşen değişme evrimsel ve görece yavaş gerçekleşen değişmedir, herhangi bir müdahale olmaksızın kültürel nedenler gibi iç nedenlerden ya da doğal nedenler gibi dış nedenlerden ötürü gerçekleşir. Müdahale yoluyla değişme ise ani değişimlerdir. Bu tip değişmeler devrimlerle olduğu kadar devlet eliyle yapılan planlı değişim programlarıyla da gerçekleşebilir.

Hem Modernleşme Okulu hem de Bağımlılık Okulu ikili toplum modeline dayanır. Modernleşme Okulu geleneksel toplumların nasıl modern toplum haline geleceğini açıklamaya çalışır, Bağımlılık Okulu ise azgelişmiş toplumların neden gelişmiş toplumlar olamayacaklarını açıklamaya çalışır.